است ، و اگر از جانب خدا مىبود از اين كه آن را به يكباره فرستد عاجز نبود ، و اين سخنها براى آن بود كه آنها از پيامدهاى نوبت به نوبت فرستادن قرآن هيچ آگاهى نداشتند . پس چرا قرآن نوبت به نوبت نازل شد ؟
1 - براستى ، قرآن كتابى عادى مانند هر كتاب ديگر نيست ، بلكه كتاب زندگى است ، و سزاوار است كه نسلى از پيوستگان به خود را بسازد و بپرورد ، و اين امر ممكن نيست مگر وقتى كه افكار و آيات آن در نفسهاى مردم رسوخ كند . اشاره به نسل قرآنى را در آيات پايانى اين سوره ، آنجا كه صفات بندگان خداى مهربان ياد مىشود ، مىيابيم .
فرود آمدن تدريجى همان است كه نسل اوّل رسالتى را در دورهء نخستين از مسلمانان پديد آورد ، به هنگامى كه مسلمانان زندگى خود را موافق و مطابق هر آيهاى كه بر ايشان فرود مىآمد پى ريزى مىكردند تا آيهء دوم كه تكميل كنندهء آيهء پيش از خود است بيايد ، و تكاملى تازه به شخصيّت آنان بيفزايد . زيرا نمىتوانستند تمام شخصيّت خود را يك باره موافق راه و برنامهء قرآنى بريزند ، و خدا نيز نمىخواست قرآن فقط ميراثى فكرى و علمى باشد ، بلكه مىخواست راه و روشى عملى براى زندگى مردم باشد .
اين امر ما را بدين ضرورت هدايت مىكند كه هر اجتماع و فردى بايد قرآن را به اندازهاى كه مىتواند و جا دارد بر خود به مرحلهء اجرا گذارد ، و اين آيه كريم بدان اشاره مىكند كه مىگويد «
فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ
« 16 » - پس تا توانيد خدا را پرهيزگارى كنيد » كه واجب مىآيد آنچه از آيات ميسّر و آسان است اجرا شود تا زمينهاى براى اجراى آيات ديگر در آينده فراهم آيد ، و نيز گفتهء خداى تعالى در آيهاى ديگر ما را بدين معنى مىرساند كه مىگويد : «
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا
« 17 » - اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، مگوييد : ( راعنا ما را
هامش
( 16 ) - التغابن / 16 .
( 17 ) - البقرة / 104 .