كه پاى به جاى پاى شيطان گذارد ، بداند كه او به فحشا و منكر فرمان مىدهد . . . » انسان نبايد گمان كند كه شيطان روزى براى او دلسوزى و خير انديشى خواهد كرد ، و شايد مقصود از «
لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ
- از گامهاى شيطان پيروى مكنيد » پيروى از وسايل و راههاى اوست ، پس هدف وسيله را توجيه نمىكند ، بلكه هدف وسيلهء مناسب براى رسيدن به مقصود را محدود و معيّن مىسازد .
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً
- و اگر فضل و رحمتى كه خدا بر شما ارزانى داشته است نمىبود ، هيچ يك از شما هرگز روى پاكى نمىديد . . . » « لولا - اگر نه آن مىبود » حرف امتناع براى امتناع و ادات شرط در اين مقطع آيهء كريم است « و فضل » مصدرى است نايب از فعل شرط ، امّا جواب شرط ، گفتهء خداى تعالى است كه : « ما زكى - روى پاكى را نمىديد » .
و شايد اين جواب خود جواب « لولا » در آيهء پيشين باشد كه فرمود :
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ
- اگر فضل و رحمتى كه خدا به شما ارزانى داشته است نمىبود ؟ و اگر نه اين بود كه خدا مهربان و بخشاينده است ( چه مىشد ) ؟ » ( جواب اين است كه « هيچ يك از شما هرگز روى پاكى نمىديد » . - م ) . اين آيه به ميزان دشوارى رهايى از دامهاى شيطان اشاره مىكند ، و از اين رو بر ماست كه هرگز در سايهء غرور نياراميم و از خطر استدراج يعنى رفته رفته گرفتار شدن به دامهاى شيطان و پلّه پلّه خزيدن به قعر گناهكارى غافل نمانيم ، بلكه به خدا توكّل كنيم و همواره بر حذر و بسيار بيدار و هشيار باشيم .
«
وَ لكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ
- ولى خدا هر كس را بخواهد پاكيزه مىسازد . . . » / 284 و اين امر از طريق پيامبران و هدايت و توفيق صورت مىگيرد ، و با نعمتهايى كه خدا به فراوانى به آنان ارزانى مىدارد ، آنان را از آرزوهاى شيطان بدور و