اين شكّ است كه براى هوى و شهوت زمينه فراهم مىسازد تا پردهء آن دو در برابر نور خرد و پرتو فطرت حجاب و مانع شود .
2 - آنچه باعث مىشود ما از عذاب و خشم خدا به وسيلهء تقوى نپرهيزيم همانا حجابهاى غفلت و شهوت است كه انسان را در تيرگى جهل و لجاجت ، بر خلاف فرمانهاى خرد و احساسات درونى و فريادهاى وجدانش ، دچار خبط و اشتباه مىسازد .
3 - سحر : كه مرحلهء از دست دادن ارادهء انسانى و هشيارى و بيدارى بشرى است ، چنان كه گمراهان مىكوشند ديگران را نيز گمراه سازند ، و با معتقدات فاسد خود كه بر اثر آنها از راه خدا به گمراهه افتادهاند بر دستهاى از مردم تأثير مىگذارند ، و آنها را به ورطهء غفلت و شهوت مىافكنند تا مشاعرشان را از آنان بربايد ، پس چشمان كور مىشود و حقيقت را نمىبيند ، گوشها كر مىشود و وحى خداى سبحان و حقايق زندگى را نمىشنود ، و زبانها لال مىشود و سخن نمىگويد مگر در زمينهء بيهودگى و لهو و اهتمامهاى شخصى ، و مشاعر خود پرستانه . آن گاه اين همه آنان را به آخرين مرحلهء پايين افتادگى و سقوط فرو مىافكند .
/ 223 4 - تكذيب : از خود مىپرسيم : چرا اين حقيقت آشكار را دروغ مىشماريم و كفر مىورزيم و اين عقيدهء راسخ در ژرفناى روان بشريّت را به مسخره مىگيريم در حالى كه خود با هشيارى و ادراك از اين مسئله آگاهيم ؟
امّا آفريدگار توانا اين مسئله را به عوامل نخستين آن بر مىگرداند و مسئوليّت انحراف را متوجّه خود انسان مىكند و مىگويد :
«
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَ ما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ
« 37 » - از سوى پروردگارتان براى شما نشانههاى روشن آمد ، هر كه از روى بصيرت مىنگرد به سود اوست و هر كه چشم بصيرت بر هم نهد به زيان اوست . و من نگهدارندهء شما نيستم . »
هامش
( 37 ) - الانعام / 104 .