تركيه تبعيد شد . محل سكونت امام خمينى در تركيه ، شهرى به نام « بورسا » بود كه ايشان نيز در مقدمهء جلد اول كتاب « تحرير الوسيله » بدان اشاره كرده است « 1 » . در هر حال ، كتاب « تحرير الوسيله » درمدت شش ماه به نگارش در آمد كه در انتهاى جلد دوم مباحثى چند دربارهء مسايل جديد فقهى ، از جمله « تغيير جنسيت » مطرح شده است .
ب ) استفتاءآت ، كتابهاى فقهى و . . . :
با پيشرفت علم پزشكى و افزايش جراحىهاى تغيير جنسيت ، پرسشهاى فقهى متعددى از سوى مقلّدين و مردم متدين مطرح شده است . تقريباً تمام رسالههايى كه تحت عنوان : رسالهء استفتاءآت ، احكام پزشكى و مانند آن از سوى مراجع تقليد انتشار يافته است ، مسألهء تغيير جنسيت را نيز مورد بررسى قرار داده است . اين امر نشان مىدهد كه اين مسأله ، پر دامنه و مورد پرسش عدّهء زيادى از مردم ، جامعهء پزشكى و مراكز علمى و دانشگاهى بوده است . مراجع و فقيهان زيادى در اين باره ، اظهار نظر كردهاند كه بيان ديدگاهها و نظرات آن در بخشهاى آتى اين رساله خواهد آمد . در اين جا ، به عنوان بيان « پيشينهء تحقيق » اسامى تعدادى از آنان را مىآوريم :
1 . آيتالله سيد ابوالقاسم خويى :
ر . ك : الف - ابوالقاسم موسوى خويى ؛ استفتاءآت : پرسش و پاسخ .
ب - ابوالقاسم موسوى خويى ؛ منية السائل ؛ استفتاءآت هامة ، تدوين از : موسى مفيدالدين عاصى عاملى ، چاپ سوم .
ج - سيد حسين الحسينى ؛ احكام المغتربين ، و فقاً لفتاوى عشرهء من مراجع التقليد .
2 . آيتالله سيد محمد رضا گلپايگانى :
ر . ك : سيد حسين الحسينى ؛ احكام المغتربين ، وفقاً لفتاوى عشرة آن مراجع التقليد .
هامش
( 1 ) . امام خمينى در مقدمة تحريرالوسيله چنين مىگويد : « اين جانب قبلًا حاشيهاى بر كتاب « وسيلة النجاة » مرحوم آيتالله سيد ابوالحسن اصفهانى نوشته بودم ، ولى زمانى كه از شهر قم به خاطر رويدادهاى غمانگيزى كه براى اسلام و مسلمين پيش آمد - كه شايد تاريخ آن ها را ضبط كند - در اواخر ماه جمادىالثانى 1384 ق . [ 1342 ش . ] به « بورسا » از شهرهاى تركيه تبعيد شدم ، و تحت نظر و مراقبت ، فارغ البال بودم ، تصميم گرفتم به منظور سهولت استفاده ، آن حاشيه را در متن كتاب مذكور مندرج نمايم ، و اگر خداى تعالى توفيق دهد مسائل ديگرى را هم كه زياد مورد ابتلا است به آن بيفزايم . . . »