اما الخاتمة : فهي فيما يتعلق بالاجتهاد و التقليد
فصل : الاجتهاد لغة : تحمل المشقة ، و اصطلاحا كما عن الحاجبي « 1 » و العلامة :
استفراغ الوسع في تحصيل الظن بالحكم الشرعي ، و عن غيرهما : ملكة يقتدر بها على استنباط الحكم الشرعي الفرعي من الأصل فعلا أو قوة قريبة [ 1 ] .
شرح
[ خاتمه : ] اجتهاد و تقليد
[ 1 ] - تذكر : مصنف قدّس سرّه در جلد اول و دوم كتاب كفاية الاصول ، هشت مقصد را ترتيب داده و مطالبى را ضمن آن بيان كردهاند ، اينك تحت عنوان « خاتمة » به بيان مطالبى دربارهء اجتهاد و تقليد پرداختهاند « 2 » .[ فصل : در معناى اجتهاد ]
معناى لغوى اجتهاد « 3 » :
« اجتهاد » از « ج ، ه ، د » مشتق شده و معنايش تحمل مشقت « 4 » است .هامش
( 1 ) - لا يخفى ان المنقول عن الحاجبى فى « الفصول » اخذ « الفقيه » فيه و لذا اشكل عليه بلزوم الدور .
« مشكينى ره » . ر . ك : كفاية الاصول محشى به حاشيهء مرحوم مشكينى 2 / 422 .
( 2 ) - سؤال : چه مناسبتى دارد كه مصنف « ره » بحث اجتهاد و تقليد را در كتاب « اصولى » بيان نمودهاند ؟
جواب : علم اصول ، قواعدى است كه در طريق استنباط احكام ، واقع مىشود ، اكنون كه بحث اصولى ما پايان پذيرفته ، مىخواهيم ، بررسى كنيم كه آيا مىتوان قواعد مذكور را در طريق استنباط قرار داد و احكام را استنتاج نمود ؟
( 3 ) - الاجتهاد من الجهد و هو فى اللغة لمعان كثيرة ( جهد ) فى الامر جدّ و تعب ( جهده ) المرض هزله ( اجهد ) الطعام اشتهاه ( و اجهد ) الدابة حملها فوق طاقتها ( اجهد ) المال فرّقه و افناه الى غير ذلك من المعانى ( و اجتهد ) فى الامر جدّ و بذل وسعه و تحمل المشقة . ر . ك : عناية الاصول 6 / 161 .
( 4 ) - و لذلك يقال فى حمل الثقيل ، اجتهدت و لا يقال ذلك فى حمل الخفيف لكنه اذا كان مأخوذا من الجهد بالفتح و اما اذا كان مأخوذا من الجهد بالضم فمعناه الوسع و الطاقة على ما صرح به الفرّاء خلافا للاكثر حيث جعلوه مفتوحا و مضموما الوسع و الطاقة . ر . ك : شرح كفاية الاصول مرحوم حاج شيخ عبد الحسين رشتى 2 / 347 .