بررسى راه اوّل : براى بررسى اين راه بايد دو مطلب را به هم ضميمه كنيم : مطلب اوّل : با قطع نظر از ما نحن فيه ، بايد ببينيم آيا علّيت منحصره در چه جايى مىتواند تحقّق داشته باشد ؟ براى تحقّق علّيت منحصره شش خصوصيت معتبر است كه اگر حتى يكى از آنها وجود نداشته باشد ، علّيت منحصره نمىتواند تحقّق داشته باشد : 1 - ارتباط و سنخيّت بين علّت و معلول - كه در ما نحن فيه به « شرط و جزاء » تعبير مىكنيم - . اگر بين شرط و جزاء هيچ ارتباط و سنخيتى وجود نداشته باشد ، معنا ندارد كه علّيت - آنهم علّيت منحصره - تحقّق پيدا كند . 2 - ارتباط بين شرط و جزاء ، به نحو لزوم باشد . مقصود از لزوم ، ارتباطى است كه قابل انفكاك نباشد . زيرا ممكن است دو چيز داراى ارتباط باشند ولى ارتباط آنها به نحو مقارنت باشد بهگونهاى كه در بعضى از مقاطع زمانى بين آنها انفكاك پيدا شود . 3 - علاوه بر ارتباط لزومى ، بايد مسألهء ترتّب و طوليّت هم در كار باشد . در باب علّت و معلول ، حتى اگر علّيت منحصره هم وجود نداشته باشد ، مسألهء ترتّب و طوليت مطرح است ، البته مراد ترتّب زمانى نيست بلكه مراد ترتّب رتبى است يعنى رتبهء علّت ، مقدّم بر رتبهء معلول است . گاهى ممكن است بين دو شىء ارتباط لزومى وجود داشته باشد ولى مسألهء علّيت و ترتّب وجود نداشته باشد ، مثلًا بين زوجيّت و اربعه ارتباط لزومى وجود دارد ولى علّيت و ترتّب در كار نيست . 4 - ترتّب و طوليّت ، از ناحيهء علّت باشد . يعنى همانطور كه علّت ، مقدّم بر معلول است ، شرط هم مقدّم بر جزاء باشد و اگر در جايى جزاء تقدّم بر شرط داشت ، كفايت نمىكند . به عبارت ديگر : همانطور كه معلول ، مترتب بر علّت است ، جزاء هم مترتب بر شرط باشد و اگر جايى شرط مترتب بر جزاء باشد كفايت نمىكند . 5 - علّت ، زمانى اتصاف به انحصار پيدا مىكند كه قبل از انحصار ، اتصاف به تماميت و استقلال داشته باشد . يعنى ابتدا بايد علّت ، علّت تامّه باشد و پس از آن نوبت
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 35
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٥