اشكال بر مرحوم آخوند :
حضرت امام خمينى رحمه الله كلام مرحوم آخوند را مورد اشكال قرار داده مىفرمايد :
براى فرق گذاشتن بين دو چيز ، ابتدا بايد از ذاتيات شىء شروع كنيم و تا وقتى كه دو شىء در ذاتيات متفاوتند ، سراغ عناوين عرضى نرويم . مثلًا براى بيان فرق بين انسان و فرس بايد سراغ فصل آن دو رفته و بگوييم :
« فصل انسان ، عبارت از ناطق و فصل فرس ، عبارت از صاهل است » . اختلاف بين انسان و فرس در همان مرحلهء نوعيت و ذاتيت وجود دارد . حال اگر ما اين اختلاف را كنار گذارده و بگوييم : « فرق انسان و فرس اين است كه انسان داراى دو پا ولى فرس داراى چهار پا است » ، اگرچه يك فرق بين انسان و فرس را مطرح كردهايم ولى اين فرق در مرحلهء متأخر از ذاتيات است و تا وقتى كه دو شىء در مرحلهء ذاتيات با هم تمايز دارند ، نوبت به فرقهاى عرضى نمىرسد . حضرت امام خمينى رحمه الله مىفرمايد : دو مسألهء يك علم تا وقتى كه فرق ذاتى دارند ، نوبت به فرق عرضى و مطرح كردن حيثيت مورد بحث نمىرسد . اختلاف ذاتى بين دو مسئله به اين است كه موضوع يا محمول و يا موضوع و محمول آن دو با هم مغايرت داشته باشند . مثلًا بين « الفاعل مرفوع » با « المبتدأ مرفوع » و بين « الفاعل مرفوع » و « الفاعل مقدّم على المفعول » و بين « الفاعل مرفوع » و « المفعول منصوب » اختلاف ذاتى وجود دارد . و اتفاقاً ما نحن فيه هم از همين قبيل است . بين مسألهء اجتماع امر و نهى و مسئله تعلّق نهى به عبادت ، مغايرت ذاتى وجود دارد . اين دو مسئله ، نه موضوع واحدى دارند و نه محمول واحدى . عنوان مسئله اجتماع امر و نهى اين است كه « الأمر و النهي هل يجتمعان ؟ » . « 1 » موضوع در اين مسئله عبارت از « الأمر و النهى » و محمول آن « هل يجتمعان » است . امّا عنوان مسألهء تعلّق نهى به عبادت اين است كه « العبادة
هامش
( 1 ) - با قطع نظر از مسألهء « واحد » ، زيرا كلمهء « واحد » تأثيرى در جهت مورد بحث ما ندارد .