ثمرهء نفسيت و غيريت
بر نفسيت و غيريت ثمراتى مترتّب است كه مهمترين آنها دو ثمره است : ثمرهء اوّل : وجوب واجب نفسى ، مستقل بوده و تابع وجوب چيز ديگرى نيست .
البته اين بدان معنا نيست كه واجب نفسى قيد و شرطى ندارد بلكه واجب نفسى چهبسا ممكن است واجب مشروط باشد ، مثل صلاة نسبت به وقت و حج نسبت به استطاعت . امّا وجوب واجب غيرى ، مستقل نبوده و تابع وجوب چيز ديگر - يعنى ذى المقدّمه - است . مثلًا وجوب وضو تابع وجوب صلاة است . هروقت صلاة واجب شد وضو هم وجوب پيدا مىكند . ثمرهء دوّم : مخالف با واجب نفسى ، موجب استحقاق عقوبت است . ولى مخالف با واجب غيرى ، موجب استحقاق عقوبت نيست بلكه چون ترك آن مستلزم ترك ذى المقدّمه است ، بر ترك ذى المقدّمه استحقاق عقوبت مترتّب است . از نظر عقل و عقلاء هم همينطور است . اگر مولا به « بودن بر پشتبام » امر كرد و « نصب نردبان » هم بهعنوان واجب غيرى وجوب پيدا كرد ، چنانچه مكلّف هر دو را ترك كند ، استحقاق عقوبت فقط در ارتباط با ترك ذى المقدّمه است . و حتى اگر ذىالمقدّمهاى داراى ده مقدّمه باشد و مكلّف همهء مقدّمات را همراه با ذى المقدّمه ترك كرد ، استحقاق عقوبت فقط بر ترك ذى المقدّمه است . « 1 »
دوران امر بين وجوب نفسى و وجوب غيرى
حال كه معلوم گرديد بر نفسيت و غيريت ثمراتى مترتّب است جاى اين بحث است كه اگر وجوب يك شىء بر ما محرز شد ولى نفسى بودن يا غيرى بودن آن معلوم نبود چه بايد بكنيم ؟ مثل اينكه مولا دو چيز را واجب كرده باشد كه يكى از آنها وجوب نفسى دارد امّا نسبت به ديگرى ترديد داريم كه آيا وجوبش نفسى است يا بهعنوان
هامش
( 1 ) - اين بحث در ذيل مباحث واجب نفسى و غيرى مورد بررسى بيشترى قرار خواهد گرفت .