قيودى هم كه - بنا بر نظر مشهور - به مادّه برمىگردند بر دو قسم مىباشند : اكثر قيودى كه به مادّه برمىگردند لزوم تحصيل دارند ولى درعينحال امكان دارد قيدى به مادّه برگردد ولى لزوم تحصيل نداشته باشد ، نظير آنچه مرحوم شيخ انصارى در ارتباط با استطاعت حج فرمود كه استطاعت بهعنوان قيد براى حج است ولى تحصيل آن لازم نيست . در نتيجه مشهور با اينكه قائلند قيود گاهى به مادّه برمىگردد و گاهى به هيئت ، امّا قيود راجع به هيئت به دو صورت مقارن و متأخّر و قيود راجع به مادّه به دو صورت لازم التحصيل و غير لازم التحصيل مىباشند . در قيود راجع به هيئت ، اكثريت با شرط مقارن و در قيود راجع به مادّه ، اكثريت با قيود لازم التحصيل مىباشد . در اين صورت ما مىتوانيم بگوييم : اگر قيدى - طبق مبناى مشهور - به هيئت برگردد ، با توجه به اينكه اكثريت با شرط مقارن است ، لازمهاش اين است كه قبل از اين قيد ، تكليفى وجود ندارد و - بنا بر مبناى تبعيت - چون تكليفى وجود ندارد پس مقدّمه هم واجب نيست . « 1 » قبل از فرارسيدن وقت مغرب ، تحصيل طهارت براى نماز مغرب لازم نيست ، زيرا در آن زمان نماز مغرب وجوبى ندارد . علاوه بر اين ما قبلًا گفتيم : « قيودى كه به هيئت برمىگردد نمىتواند لزوم تحصيل داشته باشد ، چون قيود هيئت ، بهعنوان مقدّمهء وجوب مطرحند و مقدّمهء وجوب - هرچند بهعنوان فعل اختيارى مكلّف باشد - از بحث مقدّمهء واجب خارج است » . امّا اگر قيدى به مادّه برگردد ، اگرچه بعضى از قيود مربوط به مادّه ، لزوم تحصيل
هامش
( 1 ) - بايد توجه داشت كه آن راهى كه ما ذكر كرديم ، بهعنوان راه تخلّص بود ، يعنى در مثال « إن جاءك زيد يوم الجمعة فأكرمه » اگر مكلّف بداند كه زيد حتماً روز جمعه خواهد آمد و از طرفى هم بداند كه اگر وسيلهء اكرام را قبل از روز جمعه فراهم نكند ، در روز جمعه قادر به اكرام نخواهد بود ، در اين صورت لزوم عقلى مقدّمه ثابت مىشود و الّا معمولًا تا زمانى كه تكليفْ تحقّق نداشته باشد ، مقدّمه هم واجب نخواهد بود .