در جايى تحقّق پيدا مىكند كه متعلّق آن امر مقدورى باشد ولى چرا مقدّمهء اختيارى وجوب مقدّمى نداشته باشد ؟ طبق مبناى شيخ انصارى رحمه الله عبارت « يجب عليكم الحج في الموسم إذا استطعتم » به اين برمىگردد كه « يجب عليكم الحج في الموسم مستطيعاً » . در اين صورت تحصيل استطاعت لازم است همانطور كه اگر مولا بگويد :
« يجب عليكم الصلاة متطهراً » ، تحصيل طهارت واجب است . چه فرقى بين اين دو وجود دارد ؟ وقتى طهارت يك امر اختيارى شد و قيد براى مأمور به قرار گرفت ، بهعنوان مقدّمهء واجب خواهد شد و مقدّمهء واجب لزوم تحصيل دارد » . مرحوم شيخ انصارى در پاسخ اين اشكال خواهد گفت : اگر ما بخواهيم طبق قاعده حركت كنيم ، مسئله همينطور است ولى واقع مطلب اين است كه قيود اختياريه - با اينكه اختيارى بوده و در مأمور به اخذ شدهاند نه در وجوب - نحوهء اخذشان در واجب به دو صورت است : بسيارى از اين قيود بهگونهاى اخذ شدهاند كه بر مكلّف تحصيل آنها لازم است ، مثل طهارت و ستر و خصوصيات ديگرى كه در باب صلاة مطرح است . ولى گاهى اوقات مولا قيدى را در مأمور به اخذ مىكند كه اين قيد اگرچه اختيارى است ولى لزوم تحصيل ندارد ، بلكه نظر مولا اين است كه اگر اين قيد خودش حاصل شد ، در مأمور به نقش دارد ، مثل استطاعت . استطاعت در باب حج و طهارت در باب نماز ، هر دو امر غير اختيارى هستند و بهعنوان قيد براى مأمور به مىباشند ولى نحوهء مدخليت آن دو ، فرق مىكند . طهارت را بايد تحصيل كرد ولى تحصيل استطاعت لازم نيست . اين مطلبى بود كه لازم دانستيم در ارتباط با كلام شيخ انصارى رحمه الله مطرح كنيم تا اشكال از ايشان بر طرف شود . اگرچه - همانطور كه گفتيم - ما اصل فرمايش ايشان در باب واجب مشروط را قبول نداريم و طهارت را قيد براى صلاة و لازم التحصيل مىدانيم ، امّا استطاعت را قيد براى وجوب حج دانسته و تحصيل آن را لازم نمىدانيم ، چون مقدّمهء وجوب از محلّ بحث مقدّمهء واجب خارج است .
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 385
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٨٥