تأخّر بين آنها رتبى است نه زمانى ، مرحوم آخوند مىفرمايد : در مواردى كه مولا بعث مىكند و بلافاصله انبعاث تحقّق پيدا مىكند ، « 1 » اگر بنا باشد بعث ، علت براى انبعاث باشد و بعث و انبعاث همانند نار و حرارت باشند ، بايد تقارن زمانى به تمام معنا تحقّق داشته باشد و حتى يك لحظه هم فاصلهء زمانى بين بعث و انبعاث تحقّق نداشته باشد .
درحالىكه ما وقتى خارج را ملاحظه مىكنيم مىبينيم بين بعث و انبعاث معمولًا فاصلهء زمانى - هرچند به مقدار كم - وجود دارد . اينگونه نيست كه وقتى مولا به عبدش مىگويد : « ادخل السوق و اشتر اللّحم » عبد ، خواهناخواه خودش را در مسير بازار ببيند بلكه معمولًا يك دقيقه يا دو دقيقه - يا كمتر يا بيشتر - بين بعث و انبعاث فاصله وجود دارد . آيا مرحوم اصفهانى اين فاصله را چگونه حل مىكند ؟ آيا اين زمان كوتاه ، با عليت و معلوليت منافات دارد ؟ اگر منافات دارد - كه دارد - چه فرقى مىكند كه بين بعث و انبعاث يك دقيقه فاصله شود يا دو روز ؟ آيا مىتوان گفت : « فاصلهء بين بعث و انبعاث در مورد فاصلهء كم ممكن است و در مورد فاصلهء زياد امتناع دارد » ؟ خير نمىتوان چنين چيزى گفت . اگر فاصله ممكن است در هر دو است و اگر ممتنع است در هر دو بايد چنين باشد و هنگامى كه شما فاصلهء بين بعث و انبعاث را در مورد فاصلهء كم پذيرفتيد ، معنايش اين است كه علت و معلوليت در كار نيست ، چون در باب علت و معلوليت ، مطلق فاصله مضر است . وقتى عليت و معلوليت در كار نبود و فاصلهء كم بين بعث و انبعاث امكان داشت ، چه فرقى بين فاصلهء كم و فاصلهء زياد وجود دارد ؟ مسئله ، يك مسألهء عرفى نيست كه كسى بگويد : « عرف ، بين اينها فرق مىگذارد » بلكه مسئله بر محور استحالهء عقليه و عدم استحالهء عقليه دور مىزند و عقلًا نمىتوان بين فاصلهء كم و فاصلهء زياد فرق گذاشت . « 2 »
هامش
( 1 ) - همان گونه كه اشاره كرديم ، اين مطلب با صرفنظر از جواب سابق است .
( 2 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 163