صاحب فصول رحمه الله را مورد اشكال قرار داده است . قبل از بيان اشكال شيخ انصارى رحمه الله لازم است بين واجب معلّق صاحب فصول رحمه الله و واجب مشروط شيخ انصارى رحمه الله و همچنين بين واجب معلّق صاحب فصول رحمه الله و واجب مشروط مشهور مقايسهاى انجام دهيم : فرق بين واجب معلّق صاحب فصول رحمه الله با واجب مشروط مشهور اين است كه در واجب مشروط مشهور ، وجوبْ معلّق است امّا در واجب معلّق صاحب فصول رحمه الله ، وجوبْ معلّق نيست بلكه واجبْ معلّق بر مجىء وقت است . پس فرق بين وقت در باب نماز و وقت در باب حجّ ، فرق بين واجب مشروط و واجب معلّق است با اينكه در هر دو « وقت » به نسبت به « واجب » ملاحظه مىشود . صاحب فصول رحمه الله مىگويد : « صلاة نسبت به وقت ، واجب مشروط است ، يعنى قبل از فرارسيدن وقت ، نمازْ وجوبى ندارد . امّا حج نسبت به وقت ، واجب معلّق است و الّا وجوب قبل از تحقّق وقت در باب حج ثابت است » . امّا شيخ انصارى رحمه الله در واجب مشروط ، قيد را مربوط به مادّه و دخيل در واجب مىدانست ، صاحب فصول رحمه الله هم در اينجا ( واجب معلّق ) قيد وقت را مربوط به مادّه و دخيل در واجب مىداند . بنابراين بين واجب مشروط شيخ انصارى رحمه الله و واجب معلّق صاحب فصول رحمه الله فرقى وجود ندارد مگر از جهت توسعه و تضييق . صاحب فصول رحمه الله مىگويد : « معلّق عليه در واجب معلّق ، يك امرى است كه مقدور مكلّف نيست ، مثل مسألهء زمان » . امّا شيخ انصارى رحمه الله كه در واجب مشروط قيد را مربوط به ماده مىداند ، خصوصيتى در مورد قيد ملاحظه نمىكند ، خواه آن قيد ، مقدور باشد - مثل استطاعت - يا غير مقدور - مثل مجىء زيد - فرقى نمىكند . در نتيجه واجب معلّق صاحب فصول رحمه الله شعبهاى از واجب مشروط شيخ انصارى رحمه الله است . بر همين اساس شيخ انصارى رحمه الله بر صاحب فصول رحمه الله اشكال كرده كه چه ثمرهاى بر اين تقسيم شما مترتّب است ؟ آنچه شما اينجا مطرح كردهايد ، ما ( شيخ انصارى رحمه الله ) وسيعتر آن را مطرح كردهايم . « 1 »
هامش
( 1 ) - مطارح الأنظار ، ص 51 و كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 160 و 161