حج گريبان مكلّف را گرفت ، مكلّف نبايد منتظر آمدن وقت حج بشود بلكه بايد از همينالان ، مقدّمات آن - مثل تهيهء گذرنامه - را فراهم كند ، زيرا اگر بخواهد منتظر وقت حج شود اوّلًا : نمىتواند حج را در خارج اتيان كند و ثانياً : وجوب حج ، همينالان فعليت دارد ، بنابراين مقدّمهء آنهم وجوب فعلى پيدا مىكند لذا تحصيل گذرنامه براى او واجب مىشود . رحمه الله : مرحوم آخوند بر صاحب فصول اشكال كرده مىفرمايد : « آيا وجوب تحصيل مقدّمه ، اثر چيست ؟ آيا اثر فعلى بودن وجوب حج است يا اثر استقبالى بودن واجب ؟
چون بهنظر شما ( صاحب فصول رحمه الله ) واجب معلّق و واجب منجّز ، وجوبشان فعلى است و فرق ميان آن دو اين است كه در واجب منجّز ، خود واجب هم فعلى است امّا در واجب معلّق ، استقبالى است » . شما ( صاحب فصول رحمه الله ) خواهيد گفت : « وجوب تحصيل گذرنامه ، اثرِ فعلى بودن وجوب حج است » و نمىگوييد : « علّت آن ، استقبالى بودن واجب است » ، چون استقبالى بودن واجب ، اثرى در وجوب تحصيل مقدّمه ندارد . در نتيجه وجوب تحصيل گذرنامه در ارتباط با جهت مشترك ميان واجب معلّق و واجب منجّز است نه در ارتباط با وجه امتياز واجب معلّق كه عبارت از استقبالى بودن واجب است . پس چه فايدهاى بر اين تقسيم مترتّب است ؟ « 1 » بهنظر ما اين بيان مرحوم آخوند براساس مبناى خودشان خوب است . رحمه الله : مرحوم شيخ انصارى براساس مبناى خودشان در مورد واجب مشروط - كه قيد را مربوط به مادّه مىدانست ، بر خلاف مشهور كه قيد را مربوط به هيئت مىدانستند - تقسيم
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 161