ظهر و عصر تحقّق دارد ولى مكلّف به ، مقيّد به زوال شمس است . فرمايش مرحوم عراقى هم به كلام مرحوم شيخ انصارى برمىگردد ، با اين تفاوت كه مرحوم شيخ انصارى بعث و تحريك را عبارت از حكم مىدانست و مىگفت : « حكم و بعث و تحريك ، همينالان تحقّق دارد چون قيد به مادّه مىخورد » ولى مرحوم عراقى مىگويد : « قيد به هيئت مىخورد و بعث و تحريك ، معلّق بر مجىء زيد است و الآن تحقّق ندارد ، امّا حكم تحقّق دارد ، زيرا حكمْ بعث و تحريك نيست بلكه عبارت از ارادهء نفسانيه است و ارادهء نفسانيه همينالان تحقّق دارد » . پس بهنظر مرحوم عراقى هم هنگام صبح ، تكليف به نماز ظهر و عصر تحقّق دارد امّا بعث و تحريكى نسبت به آن وجود ندارد . امّا بنا بر آنچه ما ( مشهور ) گفتيم : هنگام صبح ، نه تكليفى نسبت به نماز ظهر و عصر وجود دارد و نه بعث و تحريكى تحقّق دارد ، بلكه فقط يك انشائى از جانب مولا صادر شده كه مُنْشَأ آن عبارت از بعث و تحريك معلّق است و فرض اين است كه معلّق عليه هنوز تحقّق پيدا نكرده است . در « إن جاءك زيد فأكرمه » هم همينطور است . در نتيجه نه كلام مرحوم شيخ انصارى صحيح است ، زيرا ايشان قيد را مربوط به ماده مىدانست و ما ( مشهور ) مربوط به هيئت دانستيم و نه كلام مرحوم عراقى چون ما ( مشهور ) حكم را همان بعث و تحريك مىدانيم و بعث و تحريك هم معلّق است . اشكال بر مشهور : با توجه به اينكه مشهور ، هم مقابل شيخ انصارى رحمه الله قرار گرفتند و هم مقابل مرحوم عراقى ، در اينجا بر مشهور اشكال مىشود كه : شما مىگوييد : « وقتى مجىء زيد حاصل نشده است ، نه حكم تحقّق دارد و نه بعث و تحريك » . در اين صورت اگر اكرام زيد بعد از مجىء ، متوقّف بر مقدّمهاى باشد كه اين مقدّمه را الآن مىشود تحصيل كرد ولى بعد از مجىء زيد ، تحصيل آن امكان ندارد . مثلًا اگر مجىء زيد روز جمعه تحقّق پيدا كند ولى روز جمعه بازار بسته باشد و چنانچه مقدّمات آن را روز پنجشنبه فراهم نكنيم ، اكرامْ ممكن نخواهد بود ، در اينجا
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 345
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٤٥