اين كلام مرحوم عراقى فقط يك راه دارد و آن اين است كه بگوييم : « حكم مولا ، غير از مفاد هيئت است » و الّا اگر حكم مولا همان مفاد هيئت باشد نمىتوان گفت :
« مفاد هيئت ، قبل از شرط تحقّق ندارد امّا حكم مولا ، قبل از شرط تحقّق دارد » . ولى آيا چگونه مىتوان گفت : « حكم مولا ، غير از مفاد هيئت است » ؟ توضيح مطلب اين است كه گفته شود : همانطور كه در مورد مفاد هيئت گفتيم : مفاد هيئت عبارت از بعث و تحريك اعتبارى است كه جانشين بعث و تحريك حقيقى و تكوينى است . بعث و تحريك تكوينى اين است كه مولا دست عبد را گرفته و او را جبراً وادار به انجام مطلوب خودش بنمايد . امّا بعث و تحريك اعتبارى به اين معناست كه قانونى بگذارند و فرمانى صادر كند . بنابراين ترديدى نيست كه مفاد هيئت ، همين بعث و تحريك اعتبارى است ، ولى آيا چيزى كه در لسان شريعت از آن به حكم و وجوب و تكليف تعبير مىكنيم عبارت از چيست ؟ در اين زمينه سه احتمال وجود دارد : احتمال اوّل : حكم و وجوب ، همان بعث و تحريك باشد . بهعبارت دقيقتر ، بعث و تحريك ، منشأ انتزاع حكم مولاست و اگر اين منشأ انتزاع وجود نداشته باشد ، اصلًا حكمى وجود ندارد . احتمال دوّم : درست است كه مفاد هيئت ، بعث و تحريك اعتبارى است ولى وجوب ، بعث و تحريك اعتبارى نيست ، منتزع از بعث و تحريك اعتبارى هم نيست .
بلكه وجوب ، همان ارادهاى است كه در نفس مولا تحقّق دارد و آن اراده ، به اين بعث و تحريك تعلّق گرفته است . به عبارت روشنتر : همانطور كه قيام و قعود فعل اختيارى انسان و مسبوق به ارادهء فاعلى اوست ، دستور دادن و بعث و تحريك كردن هم فعل اختيارى مولا و مسبوق به ارادهء اوست . بايد در نفس مولا ، ارادهاى متعلّق به اين بعث و تحريك اعتبارى تحقّق داشته باشد تا اين بعث و تحريك اعتبارى محقّق شود . لذا اگر بعث و تحريك اعتبارى مولا مسبوق به اراده نباشد - مثل اينكه در حال خواب بگويد :
« أيها العبد ادخل السوق و اشتر اللّحم » - اين بعث و تحريك اعتبارى اثرى ندارد .
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 337
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٣٧