يك معناى كلّى را درنظر نگرفته ، از اوّل در مقابل فرزندش نشسته و او را تصوّر كرده و نام او را زيد گذاشته است . امّا همين زيد جزئى بهلحاظ حالات مختلفش اطلاق دارد .
به بيان ديگر : اطلاق ، فقط وصفِ كلّى نيست بلكه جزئى هم بهلحاظ حالات مختلفش داراى اطلاق است . در اين صورت چرا جزئى ، بهلحاظ بعضى از حالاتش صلاحيت تقييد نداشته باشد ؟ حال در ما نحن فيه مىگوييم : هيئت « أكرم » داراى معناى جزئى است و آن عبارت از بعث و تحريك اعتبارى جزئى است . امّا همين بعث و تحريك اعتبارى جزئى داراى اطلاق است . يكوقت اين بعث و تحريك ، در تمام حالات ثابت است و يكوقت فقط در حالت خاصّى ثابت است . « أكرم زيداً » بهلحاظ حالات اطلاق دارد ، هرچند مفاد هيئتْ معنايى جزئى و خاص است ، امّا در « إن جاءك زيد فأكرمه » همان معناى هيئت ، مقيّد به شأن و حالت مخصوصى شده كه آن عبارت از مجىء زيد مىباشد . اين بعث و تحريك اعتبارى مىتوانست اطلاق داشته باشد ، يعنى خواه مجىء زيد تحقّق پيدا كند و خواه تحقّق پيدا نكند . ولى اين اطلاق ، با قرينهء متّصلْ مقيّد به مجىء زيد شده است و از اين جهت ، هيچ فرقى با « أعتق الرقبة المؤمنة » ندارد ولى اطلاق در « أعتق الرقبة المؤمنة » اطلاق افرادى است و مقيّد به ايمان شده است ، امّا مفاد هيئتْ اطلاقش احوالى است كه مقيّد به مجىء زيد شده است . در تأييد اين جواب به مرحوم شيخ انصارى مىگوييم : شما مىگوييد : « قيد در « إن جاءك زيد فأكرمه » مربوط به هيئت نيست ، چون هيئت جزئى است » ، ما از شما سؤال مىكنيم : « پس قيد مربوط به چيست ؟ » ، خواهيد گفت : « مربوط به مادّه است » . مىگوييم : « مادّه هم جزئى است » . توضيح اينكه اگر ما بخواهيم قيد « إن جاءك » را از ظاهر قضيهء شرطيه برداريم ، بهطورى كه قيد را به مادّه - يعنى اكرام - بزنيم بايد بگوييم : « أكرم زيداً الجائي » ، در اين صورت اگر گفته شود : « الجائي ، قيد براى اكرام است » ، سؤال مىشود : « كدام اكرام ؟
مطلقِ اكرام يا اكرام مضاف به زيد ؟ » بديهى است كه اگر « الجائى » بخواهد قيد براى
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 332
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٣٢