مأمور به هم باشد ؟ توضيح : يكى از تفاوتهاى مهم بين قيد هيئت و قيد مادّه اين بود كه قيد هيئت - كه از آن به مقدّمهء وجوب تعبير مىكرديم - لزوم تحصيل ندارد . تحصيل استطاعت بر كسى واجب نيست بلكه اگر استطاعتى براى او حاصل شود ، حج براى او واجب است .
امّا اگر چيزى قيد براى مأمور به شد - مثل طهارت و ستر و استقبال و . . . - تحصيلش واجب است و حتى اگر لزوم شرعى مقدّمه هم مورد انكار قرار گيرد ، لزوم عقلى آن جاى ترديد نيست . امام خمينى رحمه الله گويا مىفرمايد : آيا بهنظر شما ( مرحوم عراقى ) ممتنع است قيدى در ايجاد مصلحت نقش داشته باشد ولى درعينحال لازم التحصيل هم باشد ؟ يعنى مثلًا مولا بهجاى اينكه بگويد : « إن استطعت يجب عليك الحجّ » بگويد :
« حجِّ مستطيعاً » ، در اين صورت استطاعت قيد براى حج قرار گرفته و مانند طهارت در « صلّ متطهّراً » شده و تحصيل آن لازم مىشود ، با اينكه استطاعت ، در آوردن مصلحت نقش دارد . اگر چنين چيزى ممكن شد ، ضابطهء شما ( مرحوم عراقى ) از بين مىرود . « 1 » دفاع از مرحوم عراقى : اشكال حضرت امام خمينى رحمه الله به مرحوم عراقى در صورتى وارد است كه مرحوم عراقى بخواهد بگويد : « نفس استطاعت ، بدون هيچ خصوصيت ديگرى ، مصلحت ملزمه را براى حج مىآورد » در اين صورت به ايشان اشكال مىشود كه : اگر نفس استطاعت ، آورندهء مصلحت است ، چه مانعى دارد كه همين استطاعت ، قيد مأمور به هم بوده و تحصيل آن لازم باشد ؟ امّا اگر مرحوم عراقى بخواهد بگويد : « آن استطاعتى بهوجود آورندهء مصلحت ملزمه براى حج است كه خودبخود حاصل شده باشد » ، در اين صورت جايى براى اشكال باقى نمىماند ، چون استطاعتى كه تحصيل آن لازم نباشد ، نمىتواند بهعنوان
هامش
( 1 ) - مناهج الوصول إلى علم الاصول ، ج 1 ، ص 349 و 350 ؛ معتمد الاصول ، ج 1 ، ص 41 و 42 و تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 221 و 222