« أكرم » است يا براى مادّهء آن ؟ هيئت « أكرم » ، بر ماهيت وجوب و همان بعث و تحريك اعتبارى دلالت مىكند . مادّهء « أكرم » هم عبارت از اكرام است . مشهور معتقدند : « مجىء زيد » قيد براى هيئت أكرم است » . « 1 » شيخ انصارى رحمه الله معتقد است : « مجىء زيد » قيد براى مادّهء أكرم است . « 2 » ايشان مىگويد : همانطور كه متعلّق وجوب ، اكرامِ مضاف به زيد است ، بهطورى كه اگر بهجاى زيد شخص ديگرى را اكرام كنيد ، مأمور به در خارج تحقّق پيدا نكرده است ، قيد ديگرى هم در كار است و آن مسألهء مجىء زيد است بهگونهاى كه اگر شما زيد را در خيابان مشاهده كرديد و او را اكرام كرديد ، مأمور به در خارج تحقّق پيدا نكرده است . به عبارت ديگر : بنا بر نظر مشهور ، مجىء زيد قيد براى وجوب و بنا بر نظر شيخ انصارى رحمه الله قيد براى واجب است . بنا بر نظر مشهور ، تا وقتى مجىء زيد در خارج تحقّق پيدا نكند ، حكم مولا فعليت پيدا نمىكند ، همانطور كه در مثل « إذا زالت الشمس فصلّ صلاتين » نيز زوال شمس شرطيت براى اصل وجوب نماز ظهرين دارد و تا وقتى كه زوال شمس تحقّق پيدا نكند ، حكم به وجوب نماز ظهرين فعليت پيدا نمىكند . اگرچه انشاء مولا تحقّق پيدا كرده است . امّا بنا بر نظر شيخ انصارى رحمه الله ، همان موقعى كه مولا مىگويد : « إن جاءك زيد فأكرمه » ، وجوب اكرام فعليت پيدا كرده است ولى واجبْ مقيّد است . وجوبْ مطلق است و هيچ قيدى ندارد و حالت انتظارى نسبت به فعليت آن وجود ندارد امّا واجب - يعنى اكرام - مقيّد به دو قيد است .
اختلاف ميان شيخ انصارى رحمه الله و مشهور
بهحسب ظاهر ، اختلاف ميان شيخ انصارى رحمه الله و مشهور در مقام اثبات - يعنى در
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 152
( 2 ) - مطارح الأنظار ، ص 48 و 49 و كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 152