شرايط شرعيه مطرح كرده است . امّا درعينحال همان جوابى كه امام خمينى رحمه الله نسبت به كلام مرحوم عراقى مطرح كردند در اينجا نيز جريان پيدا مىكند . مىگوييم : در اضافه بايد طرفين آن تحقّق داشته باشد . نمىشود ابوّت تحقّق داشته باشد و بنوّت تحقّق نداشته باشد . در اينجا تذكر اين نكته را لازم مىدانيم كه در باب علت و معلولهاى واقعى كه مىگفتيم : « علت تقدّم رتبى بر معلول دارد و تقارن زمانى با معلول دارد » ، يعنى وقتى وجود اينها را ملاحظه مىكنيم مىگوييم : « تقارن وجودى دارند » امّا وقتى رتبهء آنها را ملاحظه مىكنيم مىگوييم : « رتبهء علت مقدّم بر رتبهء معلول است ، چون معلول مترشح و متولد از علت است » . ولى حرف سوّمى هم مطرح است و آن اين است كه آيا بين اتّصاف علت به عليت و اتّصاف معلول به معلوليت چه نسبتى وجود دارد ؟ جواب اين است كه اينها متضايفين هستند و لازمهء تضايف اين است كه در اتّصاف به عليت و اتصاف به معلوليت حتى تقدّم رتبى هم وجود ندارد بلكه اين دو كاملًا مقارن با هم مىباشند . نمىتوانيم بگوييم : « چون ذات علت ، تقدّم رتبى بر ذات معلول دارد ، در اتّصاف به عليت هم تقدّم رتبى بر اتّصاف به معلوليت دارد » . عليت و معلوليت مانند ابوّت و بنوّت مىباشند . با اينكه ابن ، مترشح و متولد از اب است ولى نمىتوان گفت :
« ابوّت در رتبهاى مقدّم بر بنوّت است » . وقتى اينها متضايفين شدند ، ما - به تبعيت از امام خمينى رحمه الله - همان اشكال سابق را بر مرحوم آخوند وارد كرده مىگوييم : « چگونه مىشود كه مضاف و اضافه الآن تحقّق داشته باشد ولى مضاف اليه آن بعداً تحقّق پيدا كند ؟ شىء غير موجود ، چگونه وصف مضاف اليه پيدا مىكند ؟ » و وقتى مسألهء مضاف اليه كنار رفت ، مضاف هم كنار مىرود . نمىشود گفت : « مضاف - با وصف مضاف بودن - تحقّق دارد ، اضافه هم تحقّق دارد ولى مضاف اليه آن تحقّق ندارد » . اين مسئله غير قابل تعقّل است . « 1 »
هامش
( 1 ) - امّا در ارتباط با علم كه چگونه به آينده تعلّق مىگيرد با اينكه معلوم آن تحقّق ندارد ، ما قبلًا پاسخ مبسوطى ارائه كرديم و حاصل آن اين كه در باب علم ، يك معلوم بالذات داريم و يك معلوم بالعرض . آنچه معلوم بالذات است ، همينالان در ذهن حاضر است و مورد تصديق ذهن انسان است و علم به آن تعلّق گرفته است اگرچه معلوم بالعرض آن - يعنى وجودش - در آينده تحقّق پيدا مىكند .