مرحوم آخوند مىفرمايد : همان راه حلّى را كه در ارتباط با شرايط تكليف مطرح كرديم ، در اينجا هم جريان دارد . در باب تكليف گفتيم : « تكليف ، يك عمل اختيارى و فعل ارادى است كه از مولا صادر شده است و اعمال اختياريه ، مربوط به مراحل نفسانى مولاست ، بنابراين مراحلى - بهصورت شرط و غير شرط - كه در تكليف نقش دارند ، مربوط به عالم نفس مولاست . بهعبارت ديگر : وجودات ذهنيه ، در تكليف مولا نقش دارد » . در اينجا نيز مىگوييم : « اجازهء لاحقه مىخواهد در حكم مولا به ملكيت ، تأثير كند و حكم مولا به ملكيت ، يك عمل اختيارى صادر از مولا است . عمل اختيارى صادر از مولا ، مسبوق به مراحلى نفسانى است و وجود خارجى تأثيرى در آن ندارد ، بلكه وجودات ذهنيه - اعم از تصوّر و تصديق - در حكم مولا نقش دارند ، خواه حكم تكليفى باشد ، خواه وضعى . « 1 » : همان اشكالى كه نسبت به كلام ايشان در ارتباط با شرايط قسم اوّل مطرح كرديم در اينجا نيز جريان دارد . ما گفتيم : معناى « إن جاءك زيدٌ فأكرمه » اين است كه تحقّق مجىء زيد در خارج ، شرط براى فعليت وجوب اكرام است . آيا فعليت حكم به مولا ارتباط ندارد ؟ كسى نمىتواند بگويد : « آنچه مربوط به مولاست ، انشاء حكم مىباشد و در انشاء حكم هم ، وجود ذهنى مجىء زيد نقش داشته و مجىء خارجى زيد در فعليت حكم نقش دارد و فعليت حكم مربوط به مولا نيست » ، بلكه فعليت حكم هم مربوط به مولاست و ملاحظه مىشود كه مجىء خارجى در آن نقش دارد . در اينجا هم مىگوييم : درست است كه در وقت انشاء وقتى مولا مىگويد : « اگر اجازهء لاحقه بيايد ، ملكيتْ از حين عقد است » ، در اينجا وجود ذهنى اجازهء لاحقه
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 146 و 147