وجود خارجى و تكوينى آن نقش داشت ، امّا مقدّمهء وجوب چهبسا هيچگونه مدخليتى در تحقّق مأمور به ندارد ولى در وجوب مأمور به و تعلّق تكليف وجوبى نقش دارد .
انسان مىتواند با عدم استطاعت هم حج را انجام دهد ، لذا كسى كه حج بر او استقرار پيدا كرده ، اگر استطاعت را هم از دست بدهد ، واجب است حج را - هرچند با زحمت - انجام دهد . ولى در عين اينكه مغايرت مقدّمهء وجوب با مقدّمهء وجود روشن و بديهى است ، مقدّمهء وجوب در محلّ بحث ما داخل نيست . ما نمىتوانيم بگوييم : « مقدّمه وجوب ، وجوب دارد ، يعنى همانطور كه در صورت وجوب « بودن بر پشتبام » مقدّمهء آن - يعنى « نصب نردبان » - واجب است ، در صورت « وجوب حجّ » نيز ، مقدّمهء آن - يعنى « استطاعت » - وجوب دارد » . امّا در چه شرايطى بگوييم : « تحصيل استطاعت وجوب دارد » ؟ در شرايطى كه استطاعت تحقّق دارد يا در شرايطى كه استطاعت تحقّق ندارد ؟
اگر در شرايط نبودن استطاعت باشد ، در اين صورت چگونه مىتوانيم وجوب تحصيل استطاعت را مطرح كنيم ؟ وجوب تحصيل استطاعت ، يك وجوب استقلالى نيست بلكه وجوب مقدّمى است و وجوب مقدّمى تابع وجوب ذى المقدّمه است و هنگامى كه استطاعت وجود ندارد ، حجّى واجب نيست تا وجوبى از آن به استطاعت سرايت كند .
شما زمانى مىگوييد : « نصب نردبان واجب است » كه قبل از آن ، وجوب « بودن بر پشتبام » را احراز كرده باشيد . و اگر بخواهيم « وجوب تحصيل استطاعت » را در شرايط تحقّق استطاعت مطرح كنيم و بگوييم : « حال كه استطاعت آمد و حج وجوب پيدا كرده ، وجوبى از اين حج ترشح پيدا مىكند و به استطاعت - كه در خارج حاصل است - مىرسد » ، چنين چيزى تحصيل حاصل است . بنابراين در باب استطاعت عنوان مقدّميت محفوظ است ، امّا مقدّمهء وجوب ، مغاير با مقدّمهء وجود است ولى ربطى به نزاع ما در باب مقدّمهء واجب ندارد بهطورى كه ما يك وجوبى بهعنوان مقدّميت روى مقدّمهء وجوب بياوريم . بله امكان دارد از راههاى
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 241
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٢٤١