7 - اجزاء در مورد قاعدهء فراغ و تجاوز « 1 » اگر كسى - مثلًا - شك كرد كه آيا ركوع ركعت اوّل را انجام داده يا نه ؟ و با استناد به قاعدهء تجاوز ، به شك خود اعتنا نكرد و يا بعد از نماز شك كرد كه آيا نمازى كه خوانده با وضو بوده يا بدون وضو ؟ و با استناد به قاعدهء فراغ ، به شك خود اعتنا نكرد ولى پس از آن معلوم شد كه ركوع را ترك كرده و نماز او بدون وضو بوده است ، آيا در اينجا اعاده يا قضاء لازم است ، يا همانند آنچه در باب استصحاب و قاعدهء طهارت گفته شد ، اين
هامش
( 1 ) - در ارتباط با « قاعدهء فراغ و تجاوز » مباحثى مطرح است كه بعضى از آنها خيلى به بحث اجزاء ارتباطى ندارد . از جمله اين مباحث اين است كه آيا « فراغ و تجاوز » دو قاعدهء مستقل مىباشند يا يك قاعده ؟ بعضى آن را دو قاعده دانسته و مىگويند : قاعدهء تجاوز ، مربوط به اثناء عمل است ، مثل اينكه انسان در حال ركوع شك كند كه فاتحةالكتاب را خوانده يا نه ؟ حتّى در مورد اركان نيز اگر مثلًا در حال سجده شك كند كه آيا ركوع را بهجا آورده است يا نه ؟ در اينجا قاعدهء تجاوز مىگويد : اگر بعد از گذشتن از محلّ يك عمل ، در اتيان آن شك كردى به شك خود اعتنا نكن . حال آيا صِرف تجاوز كافى است يا دخول در غير هم لازم است ؟ و آيا آن غير حتماً بايد يكى از اجزاء عمل باشد يا اگر از مقدّمات جزء بعدى هم باشد كفايت مىكند ؟ اينها بحثهايى است كه در ارتباط با قاعدهء تجاوز مطرح است .
امّا قاعدهء فراغ مربوط به جايى است كه مكلّف از عمل فارغ شده باشد ، سپس شك كند كه آيا عملى را كه انجام داده ، فلان جزء در آن واقع شده يا نه ؟ فلان شرط در آن رعايت شده يا نه ؟ ولى بعضى چون حضرت امام خمينى رحمه الله ( الرسائل للإمام الخميني رحمه الله ، ج 1 ، ص 289 ) معتقدند كه اصل قاعده ، يك قاعده است و آن عبارت از « قاعدهء تجاوز » است و قاعدهء فراغ هم بهعنوان مصداقى از قاعدهء تجاوز مطرح است چون وقتى انسان بعد از فراغ شك مىكند كه مثلًا آيا ركوع ركعت چهارم را انجام داده يا نه ؟ طبيعى است كه از محلّ آن تجاوز كرده است . حتّى اگر نسبت به سلام هم - كه جزء اخير نماز است - شك كند ، در همهء موارد آن ، قاعدهء فراغ جارى نمىشود . بلكه در صورتى قاعدهء فراغ جارى مىشود كه مكلّف در عملى غير از صلاة وارد شده و يا يكى از منافيات مطلقهء صلاة را انجام داده باشد ، مثل حدث و . . . اگر قاعدهء فراغ اختصاص به چنين موردى پيدا كرد ، شعبهاى از قاعدهء تجاوز خواهد شد . اين مسئله در جاى خودش مورد بحث قرار خواهد گرفت .