راه اوّل
راه اوّل ، همان تعبير معروف است كه بگوييم : « الوجوب عبارة عن طلب الفعل مع المنع من الترك و الاستحباب عبارة عن طلب الفعل مع الإذن في الترك » ، يعنى هر دو در ارتباط با « طلب الفعل » مشتركند ولى فصل مميّز وجوب ، عبارت از « المنع من الترك » و فصل مميّز استحباب ، عبارت از « الإذن في الترك » است . اين تعبير از اولين چيزهايى است كه با خواندن معالم در ذهن انسان جا مىگيرد . اشكال مرحوم بروجردى بر راه اوّل : ايشان اشكال ظريفى در اين زمينه مطرح كرده است . مىفرمايد : آيا منع از ترك ، كه فصل مميّز وجوب است ، به چه معنايى است ؟ خود كلمهء « منع » بهمعناى « طلب الترك » است و وقتى « ترك » را هم پشت سر آن مىآوريد معنايش « طلب ترك الترك » مىشود و روشن است كه « ترك الترك » ، عبارت از فعل است پس « طلب ترك الترك » بهمعناى « طلب الفعل » است . درحالىكه شما « طلب الفعل » را بهعنوان جنس مطرح مىكرديد و مىگفتيد : « الوجوب هو طلب الفعل مع المنع من الترك » در نتيجه ، وجوب بهمعناى « طلب الفعل مع طلب الفعل » مىشود . « 1 » اشكال ديگر بر راه اوّل : اگر مسألهء « منع من الترك » بخواهد - بهعنوان فصل مميّز - در وجوب مطرح شود ، لازمهاش اين است كه كسى كه به وجوب التفات پيدا مىكند بايد به ترك هم توجه داشته باشد ، زيرا اگر به ترك ، توجه نكند ، چطور منع از ترك تحقق پيدا مىكند ؟ درحالىكه نه مولاى آمر و نه عبد مأمور ، معمولًا توجّه به ترك ندارند . اگر مولا به عبدش بگويد : « ادخل السوق و اشتر اللّحم » ، آيا معنايش اين است كه توجهى هم به عدم
هامش
( 1 ) - نهاية الاصول ، ج 1 ، ص 100