نتيجهاى كه شما ( مرحوم بروجردى ) از اين حرف مىگيريد ، مورد قبول ما نيست ، يعنى آن نتيجه بر اين دليل شما مترتب نمىشود . شما مىگوييد : « اگر ده عبد را به صيغهء واحد آزاد كند ، ده طبيعت كامل تحقّق پيدا كرده است » ، ما اين را قبول داريم ولى چه دليلى داريد كه اگر ده طبيعت كامل تحقّق پيدا كرد ، ده امتثال هم تحقّق پيدا كرده باشد ؟ ما بايد ملاحظه كنيم كه آيا ملاك و معيار در وحدت و تعدّد امتثال چيست ؟ شما مىگوييد : « چون ده وجود براى طبيعت تحقّق پيدا كرده ، پس امتثال هم متعدّد است » ، اين معيار را از كجا آوردهايد ؟ معيار در باب وحدت و تعدّد امتثال ، عبارت از وحدت و تعدّد تكليف است . اگر تكليف ، واحد باشد ، امتثال هم واحد و اگر تكليف متعدّد باشد امتثال هم متعدّد خواهد بود . نماز و روزه دو تكليف است و دو امتثال دارد . امّا تعدّد تكليف داراى چند نوع است . ( أقيموا الصلاة ) و ( آتوا الزكاة ) كنار هم مىباشند ولى متعلّق آنها با يكديگر فرق دارد . اينها دو تكليفند و دو امتثال و دو مخالفت در ارتباط با آنها مطرح است و دو حكم دارند يعنى آثار آنها متعدّد است . ولى گاهى عبارت ، يكى است امّا بر تكاليف متعدّدى دلالت مىكند ، مثل اينكه مولا بگويد :
« أكرم كلّ عالم » و ما اين عام را به صورت عام استغراقى - در مقابل عام مجموعى و بدلى - قرار دهيم تا اكرام هريك از علماء ، ملاك مستقل و حكم مستقلى داشته باشد ، و اين غير از مطلبى است كه گفتهايم : « خطابات ، انحلال پيدا نمىكند » ، اين به معناى انحلال نيست ، بلكه خود عموم استغراقى اين اقتضاء را دارد كه اكرام هريك از افراد
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 484
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٨٤