جمعيّت در آنِ واحد ، جواب او را بدهند ، آيا شما اين را يك امتثال مىدانيد ؟ اگر يك امتثال است پس ثواب از چه كسى است ؟ آيا يك ثواب بر همهء جمعيّت توزيع مىشود ؟
بدون اشكال اينجا امتثالات متعدّد تحقّق پيدا كرده است و لازمهء تحقّق هر امتثالى هم استحقاق مثوبت است . لذا همهء اين جمعيّت ، براى انجام واجب كفائى ، استحقاق ثواب دارند . مرحوم بروجردى مىفرمايد : چه فرقى بين ما نحن فيه و واجب كفائى وجود دارد ؟ همانطوركه در واجب كفائى تعدّد امتثال مطرح است در اينجا هم كه طبيعت را در عرض واحد ، در ضمن افراد متعدّده ايجاد مىكند ، امتثالات متعدّدى در كار است و براى هر امتثالى هم يك استحقاق مثوبت در كار است . « 1 »
2 - نظريهء امام خمينى رحمه الله
حضرت امام خمينى رحمه الله در مقابل مرحوم بروجردى قرار گرفته « 2 » و مىفرمايد : اگر صد فرد هم اتيان كند ، بيش از يك امتثال نيست و بيش از يك استحقاق ثواب هم مترتّب نمىشود . ايشان در حقيقت ، در جواب از كلام مرحوم بروجردى مىفرمايد : قبول داريم كه زيد ، تمام الإنسان است و زيد و عَمرو دو انسان مىباشند « 3 » ، امّا
هامش
( 1 ) - الحاشية على كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 329 ، نهاية الاصول ، ج 1 ، ص 124
( 2 ) - امام خمينى رحمه الله مدّتها در درس مرحوم بروجردى شركت كرده و يادداشتهاى زيادى هم از درس ايشان دارند .
( 3 ) - ما حتّى بالاتر از اين را هم قبول داريم و آن اين است كه آنچه شايع شده كه « الطبيعة يوجد بوجود فردٍ ما » مورد قبول ماست ولى اينكه مىگويند : « و لا ينعدم إلّا بانعدام جميع الأفراد » ، مورد قبول ما نيست . ما معتقديم كه طبيعت در آنِ واحد ، هم موجود است و هم معدوم . موجود است به وجود زيد و معدوم است به عدم عَمْرو - اگر عَمْرو نباشد - زيرا عَمْرو و زيد ، هر دو تمام الطبيعة هستند . حال اگر طبيعت در ضمن زيدْ وجود پيدا كرد ، طبيعتْ موجود شده و اگر عَمْرو ، معدوم شد ، طبيعتْ معدوم شده است . بنابراين طبيعتْ در آنِ واحد ، هم موجود است و هم معدوم ، زيرا اگر شما وجودات متعدّدى فرض كرديد ، چنانچه يكى از اين وجودات منعدم شد ، عدمْ جاى آن را پر مىكند . اگر هر دو وجود داشتند ، كان الإنسانان موجودين ، و اگر هر دو معدوم شدند ، صار الإنسانان معدومين و اگر زيد موجود و عَمْرو معدوم بود ، بايد بگوييم : « الإنسان موجود لوجود زيد و الإنسان معدوم لعدم عمرو » زيرا عَمْرو هم تمام الإنسان است و اين تمام الإنسان ، زمانى موجود بود و اكنون معدوم شده است . توضيح اين مسئله در باب نواهى و جاهاى ديگر خواهد آمد .