1 - نظريّهء مرحوم بروجردى
مرحوم بروجردى در ارتباط با افراد عَرْضيّه قائل به تعدّد امتثال است « 1 » و معتقد است : اگر كسى ده عبد را در يك آنْ و با صيغهء واحد آزاد كند ، به حسب تعدّد افراد ، امتثال هم متعدّد مىشود . ايشان مىفرمايد : هر وجود از طبيعت و هر فرد آن ، تمام طبيعت است نه بعض آن . زيد ، يك انسان كامل و بكر هم يك انسان كامل است و زيد و بكر دو انسانند نه يك انسان . بنابراين اگر وجودات تعدّد پيدا كرد ، طبيعتْ تعدّد پيدا كرده است . در اين صورت چرا ما بگوييم : « امتثالْ واحد است و فرقى بين يك فرد و ده فرد نيست » ؟ در جايى كه مولا ده عبد خود را آزاد كرده - هرچند در عرض واحد بوده - نمىتوانيم بگوييم : « يك عتق ، تحقّق پيدا كرده است » بلكه ده عتق ، در ارتباط با ده عبد تحقّق پيدا كرده است . شاهدش اين است كه اگر عتقْ واجب نبود بلكه مستحب بود - چون عتق يكى از مستحبات شرعى است - چنانچه كسى به صيغهء واحد ، ده عبد را آزاد كند ، ثواب ده عتق را به او مىدهند . در عتق واجب هم همينطور است . درست است كه مولا بيش از يك عتق نخواسته است ولى با توجه به اينكه اين شخص ، در مقام امتثال ، ده عبد را آزاد كرده و تقدّم و تأخّرى هم در كار نبوده ، لذا ما بايد اين را ده امتثال به حساب آوريم و آثار ده امتثال برآن مترتب كنيم . سپس ايشان اين مسئله را به مسألهء واجب كفائى تشبيه كرده مىفرمايد : در واجب كفائى ، درست است كه اگر يك نفر اقدام كند و مأمور به را انجام دهد ، براى تحقّق غرض مولا كفايت مىكند . ولى اگر ده نفر ، در عرض هم و بدون هيچ تقدّم و تأخّرى ، واجب كفائى را انجام دادند ، مثلًا اگر يك نفر بر جماعتى سلام كند و ما گفتيم جواب سلام اين شخص به صورت واجب كفائى است و اگر يك نفر از اين جمعيّت جواب سلام او را بدهد ، ردّ سلام - كه واجب است - تحقّق پيدا كرده است . حال اگر تمام
هامش
( 1 ) - مرحوم بروجردى در مورد افراد طوليّه فرمودهاند : « الأفراد الطوليّة لا تقع بأجمعها مصاديق للامتثال ، لحصول الطبيعة بالأوّل منها فيسقط الأمر قهراً » . نهاية الاصول ، ج 1 ، ص 124