وقت خوانده است يا نه ؟ در اينجا اگرچه مقتضاى اصالة الاشتغال عقلى اين است كه مكلّف بايد نماز را در خارج از وقت قضا كند ولى شارع مقدّس به مكلّفين ارفاق كرده و قاعدهء شك بعد از وقت را مقرّر كرده كه به مقتضاى آن ، مكلّفين نبايد به شك بعد از وقت ، ترتيب اثر دهند « 1 » . بنابراين همان گونه كه در شك در اصل خروج از تكليف ، اصالة الاشتغال حاكم است ، در مورد شك در نحوهء خروج هم ، اصالة الاشتغال حاكم است . اشكال بر مرحوم آخوند : مستند برائت عقليه ، عبارت از قاعدهء قبح عقاب بلابيان است . اين قاعده مىگويد :
اگر از ناحيهء مولا بيانى به ما نرسيده باشد و مولا بخواهد با نبودن بيان ، عبد را عقاب كند ، اين عقابْ قبيح است و از حكيم صادر نمىشود . در اين صورت ما از مرحوم آخوند سؤال مىكنيم : آيا اين بيانى كه در قاعدهء قبح عقاب بلابيان مطرح است ، عبارت از چيست ؟ آيا مراد ، بيان خصوص اجزاء و شرايطى است كه مولا مىتواند آنها را در مأمور به اخذ كند ؟ خير ، وقتى لاى نافيه بر سر كلمهء بيان در مىآيد ، معنايش اين مىشود كه هيچگونه بيان و اعلامى از ناحيهء مولا در اين زمينه نيامده باشد . بله اگر ما در جزئيت سوره شك داشته باشيم ، بيان مولا در ارتباط با سورهء مشكوك الجزئية به اين كيفيت است كه سوره را در رديف ساير اجزاء و شرايط بيان كند و همانطوركه در باب فاتحة الكتاب فرموده است : « لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب » در مورد سوره هم بفرمايد : « لا صلاة إلّا مع السورة » ، امّا در باب قصد قربت كه روى مبناى مرحوم آخوند ، امكان اخذ در متعلّق ندارد ، اگرچه - به قول مرحوم آخوند - نمىتوان به اطلاق لفظى تمسك كرد ولى خود مرحوم آخوند فرمود : در اينجا مىتوانيم به اطلاق مقامى تمسك كنيم . ايشان در توضيح اطلاق مقامى فرمود : گاهى مولا در يك مقام و موقعيتى است كه مىخواهد جميع خصوصياتى را كه در تحقق هدف مأمور به نقش دارد ،
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 113 و 114