قسم اوّل : افعالى است كه مجرّد تحقق آنها در خارج ، موضوعيت براى حكم دارد و به صرف تحقق آنها در خارج ، حكمْ مترتب مىشود و ديگر لازم نيست انسان عنوان آن فعل را قصد كند ، بلكه حتى لازم نيست آن فعل ، در حال توجه و التفات مكلّف تحقق پيدا كند و اگر در حال غفلت يا در حال خواب هم تحقق پيدا كند ، براى ترتب حكم كفايت مىكند ، مثلًا موضوع در قاعدهء اتلاف - يعنى « من أتلف مال الغير فهو له ضامن » - عبارت از « اتلاف مال غير » است . اتلاف ، يك عنوان قصدى نيست ، اگر كوزهاى را به قصد گذاشتن بر زمين ، زمين گذاشت ولى اين كوزه شكست ، عنوان « اتلاف » تحقق پيدا كرده است ، با اينكه قصد اتلاف در كار نبوده است ولى موضوع براى ضمان تحقق پيدا كرده است . اگر كسى در حال خواب هم مال غير را اتلاف كند ، حكم ضمان برآن مترتب است . و نيز اگر صبى چنين كارى انجام دهد ، حكم به ضمان ترتب پيدا مىكند و ولىّ صبى بايد از مال او جبران كند و اگر ولىّ ندارد ، بايد خودش بعد از بلوغ جبران كند . قسم دوم : عناوينى است كه متقوّم به قصد است و تا وقتى كه قصد آن عنوان حاصل نشود ، خود آن عنوان تحقق پيدا نمىكند ، عنوان تعظيم - در عناوين عرفيه - از اين قبيل است . اگر شخص محترمى وارد مجلس شد و شما خواستيد به احترام او قيام كنيد ، اين قيام شما بايد به قصد تعظيم باشد و اگر به قصد تعظيم نباشد ، عنوان تعظيم برآن منطبق نمىشود . اگر شما هنگام ورود آن شخص محترم ، قيام كرديد تا قرآنى را در قفسه قرار دهيد ، اگرچه قيام حاصل شده ولى عنوان تعظيم حاصل نشده است زيرا قصد تعظيم در كار نبوده است . مرحوم حائرى پس از بيان مقدّمهء فوق مىفرمايد : باب عبادات از قبيل قسم دوم است و اصولًا حقيقت عبادت ، همان تعظيم و خضوع و خشوع در برابر ذات مقدّس پروردگار است و غير از اين معنايى ندارد . در باب تعظيم ، گاهى از اوقات مسائلى هست كه ما خودمان - بهعنوان عرف و عقلاء - عنوان تعظيم بودنش را - در مقابل خداوند - درك مىكنيم . عقول ما ، عنوان
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 340
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٤٠