اشكال : اگر شما در جملات خبريّهء در مقام انشاء نيز همان مسألهء ثبوت نسبت - كه در جملات خبريه در مقام اخبار بود - را مطرح كنيد ، آيا باب صدق و كذب را در اينجا هم مفتوح مىدانيد . وقتى امام عليه السلام مىفرمايد : ( يعيد صلاته ) و مكلّف ، نمازش را اعاده نكرد ، آيا - نعوذ باللَّه - جملهء امام عليه السلام را كذب مىدانيد ؟ چگونه ممكن است چنين چيزى را مطرح كرد ؟ و اگر بگوييد ، مسألهء صدق و كذب در اينجا مطرح نيست و بين مقام اخبار و مقام انشاء فرق وجود دارد . مىگوييم : چه فرقى بين اين دو وجود دارد كه در يكى مسألهء صدق و كذب مطرح باشد و در ديگرى مطرح نباشد ؟ مرحوم آخوند در پاسخ اشكال فوق مىفرمايد : ملاك در باب صدق و كذب ، مفاد جملهء خبريّه نيست ، بلكه ملاك ، عبارت از داعى به استعمال اين جملات است . اگر داعى ، اخبار بود ، خبر ، محتمل صدق و كذب است .
امّا اگر داعى ، يك معناى انشائى - چون بعث و تحريك - بود ، ديگر احتمال صدق و كذب راه ندارد و ما نبايد منتظر شويم ببينيم آيا مكلّف ، نمازش را اعاده مىكند يا نه ؟
اعاده يا عدم اعاده ، فرقى به وجود نمىآورد ، زيرا انشاء از مقسم صدق و كذب بيرون است . ايشان مىفرمايد : حتّى در جملات خبريّهاى كه به داعى اخبار و اعلام است ، مسئله به دو صورت است : گاهى اخبار و اعلام در رابطه با نفس مدلول خبر است ، مثل « يجيء زيد من السفر يوم الجمعة » و گاهى اخبار و اعلام در رابطه با نفس مدلول خبر نيست ، بلكه مراد متكلّم ، لازمِ اين مدلول است ، مثلًا در باب كنايه ، وقتى گفته مىشود : « زيد كثير الرماد » ، متكلّم ، اين جمله را به داعى اخبار و اعلام مىگويد ولى نمىخواهد معناى مطابقى اين جمله را اخبار كند بلكه مىخواهد لازمهء آن را - كه عبارت از جود و سخاوت است - اعلام و اخبار كند . صدق و كذب در رابطه با همان چيزى است كه متكلّم مىخواهد
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 262
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٢٦٢