ربّ و نهى نفس از هوى مىباشد . و « خاف » فعل است و به شخص ، نسبت داده شده و ظهور در اراديت و اختياريت دارد ، يعنى هركسى كه با اراده و اختيار ، نسبت به مقام ربّ ، خوف پيدا كرد و نفس خود را از خواهشهاى نفسانى بازداشت ، سعادتمند است و خوف از مقام ربّ و نهى نفس از هوى ، دو عمل وجودى و دو فعل اختيارى تابع وجود انسان است و ماهيت انسان ، خوف از مقام ربّ و نهى نفس از هوى پيدا نمىكند . و در آيهء شريفهء ( فأمّا من طغى و آثر الحياة الدنيا فإنّ الجحيم هى المأوى ) « 1 » ، معناى شقاوت ، بيان شده است ، يعنى : كسى كه طغيان و نافرمانى خداوند متعال را نمايد و در مقام انتخاب و اختيار ، زندگى فرومايهء دنيا را برگزيند ( فإنّ الجحيم هى المأوى ) . و ما وقتى اين آيه را به آيهء شريفهء ( فأمّا الذين شقوا . . . ) « 2 » ضميمه نماييم ، نتيجه مىگيريم كه ، شقاوت ، عبارت از طغيان و اختيار حيات دنيا بر آخرت است ، يعنى طغيان اختيارى - كه عمل وجودى انسان است - و انتخاب دنيا - كه عمل وجودى انسان است - . نتيجهء بحث سعادت و شقاوت و اشكال بر مرحوم آخوند از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه سعادت و شقاوت ، دو امر اختيارى و ارادى است و ارتباطى به ماهيت ، ذات و لوازم انسان ندارد و نمىتواند ارتباطى با « الذاتي لا يعلّل » داشته باشد ، بلكه از امور حادث بوده و محتاج به علّت مىباشد ، پس نمىتوان سعادت و شقاوت را با مسألهء حيوانيّت و ناطقيّت ، مقايسه نمود . پس چگونه مرحوم آخوند به صراحت گفته است : سؤال « لِمَ جعل السعيد سعيداً و لِمَ جعل الشقي شقيّاً » مانند سؤال « لِمَ جعل الإنسان إنساناً و لِمَ جعل الإنسان حيواناً أو ناطقاً » مىباشد ؟
هامش
( 1 ) - النازعات : 37 - 39
( 2 ) - هود : 106