بررسى كلام مرحوم آخوند :
ما تا اينجا ثابت كردهايم كه افعال اختيارى انسان ، مربوط به ارادهء او مىباشد و اراده هم با خلّاقيت و قدرت نفس حاصل مىشود و معناى قدرت اين است كه « إن شاء فعل و إن لم يشأ لم يفعل » و نسبت قدرت به طرفين ، به طور مساوى است و اين چنين نيست كه كسى در ارادهء عملى ، مجبور باشد . خواه آن عمل ، معصيت باشد يا اطاعت و يا عمل عادى باشد . ما در حقيقت ، قسمتى از پاسخ به مرحوم آخوند را بيان كردهايم امّا بعضى از نكات در كلام ايشان را بايد نقد و بررسى نماييم . ايشان فرمودند : 1 - سعادت و شقاوت ، ذاتى است . 2 - دليل آن ، « الذاتي لا يعلّل » است . 3 - بعضى از روايات نيز ناظر به اين مطلب مىباشند . البته آيه و روايتى برطبق قاعدهء « الذاتي لا يعلّل » وارد نشده است و اين ، يك قاعدهء عقلى است .
1 - مقصود از ذاتى چيست ؟
ذاتى در اصطلاح منطق در دو مورد استعمال شده است : الف : ذاتى در باب كليات خمس . سه قسم از كليات خمس ، داراى عنوان ذاتى و دو قسم آن داراى عنوان عرضى مىباشند . مقصود از ذاتى - در باب كليات خمس - عبارت از ماهيت و اجزاء ماهيت مىباشد كه آنها عبارتند از نوع و جنس و فصل ، و مقصود از عرضى چيزى است كه خارج از ماهيت است و آن بر دو قسم است : عرض خاص و عرض عام . مثلًا حيوان و ناطق ، و نيز مجموع « حيوان ناطق » ، ذاتى انسان مىباشند و به عبارت ديگر : تمام