سؤال : نفس انسان ، چگونه قدرت خلاقيت اراده دارد ؟ جواب : شما به مهندسى مراجعه مىكنيد و از او تقاضا مىكنيد كه نقشهء جديد و بىنظير و ابتكارى براى شما طرح كند . او بر اثر درس ، زحمت و تجربه ، نقشهاى براى شما آماده مىكند كه بىنظير است و قبلًا در ذهن او تصوّر نشده است ولى او با زحمتى كه كشيده و درسى كه خوانده ، قدرت خلاقيّت نقشه را داراست . خداوند متعال هم به انسان قدرتى داده كه مىتواند اعمال نفسانى مانند تصور ، تصديق و اراده را احداث كند .
اراده ، مربوط به كارگاه و كارخانهء نفس انسان است و منشأ آن ، قدرتى است كه خداوند به انسان عنايت كرده است . از آنچه گفتيم روشن گرديد كه صدر المتألهين رحمه الله تقريباً شصت درصد از جواب شبههء سوم جبريّه را بيان كرده است ولى اين سؤال را پاسخ نداده كه « ارادهء انسان از كجا ناشى شده است ؟ » و با توضيحات ما مشخص شد كه همان پروردگارى كه جهان هستى را خلق نموده ، قدرتى به انسان عنايت كرده كه بتواند تصور ، تصديق و اراده را خلق نمايد بدون اينكه اضطرارى در ميان باشد . سؤال : آيا اعمال خارجى انسان ، باعث استقلال انسان مىشود ؟ جواب : اعمال اختيارى و اعمال خارجى انسان كه احكامى بر آنها مترتب است ، در عين اينكه با ارادهء انسان ، تحقق پيدا مىكند و آن اعمال ، مسبوق به اراده است - همانطور كه در پاسخ مفوّضه گفتيم - ولى باعث استقلال براى انسان نمىشود ، بلكه نفس انسان ، با عنايت خداوند متعال ، داراى قدرت خلّاقيّت اراده مىباشد و بشر ، استقلال در تأثير ندارد . معناى استقلال اين است كه انسان بتواند تمام راههايى را كه موجب عدم تحقّق فعل مىشود كنترل نمايد و تمام موانع ايجاد را بر طرف كند . اين امر بهطور كلّى و مطلق ، در ممكن الوجود تصوّر نمىشود ، زيرا ممكن الوجودى كه اصل وجودش - حدوثاً و بقائا - نيازمند به علّت است و در هر لحظهاى محتاج افاضهء علّت است ، چگونه مىتواند ادّعاى استقلال كند و مانند مفوّضه بگويد : « من در ايجاد فعل و اثر ، صددرصد مستقل هستم » ؟ يكى از چيزهايى كه موجب عدم تحقّق فعل مىشود ،
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 191
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٩١