بين « موجودات » و « آثار و خواص آنها » ارتباط ، تأثير ، تأثّر و عليّتى وجود دارد يا نه ؟
و آيا اينكه مىگوييد : « النّار حارّة » ، بين نار و حرارت ، ارتباط و تأثير و تأثّر و علّيتى وجود دارد كه شما بهطور مسلّم و قطعى مىگوييد : « نار ، علت حرارت است » . معناى عليّت ، اين است كه علّت ، در ثبوت و حصول معلول ، تأثير مىكند . « 1 » خلاصه اينكه آيا اصل تأثير و تأثّر ، بين موجودات و خواص آنها تحقق دارد يا نه ؟
كلام جبريّه
جبريّون گفتهاند : بين موجودات و آثار و خواصشان ، هيچگونه ارتباطى نيست و شما نمىتوانيد بگوييد : « النّار حارّة » ، « الشمس مشرقة » و « الماء بارد » ، به نحوى كه نار را در حرارت ، و شمس را در اشراق و ماء را در برودت ، مؤثر بدانيد . و همچنين نمىتوانيد - به نحو حقيقت - تعبير كنيد كه فلان ميوه ، داراى طعم شيرين و يا مثلًا داراى طعم تلخ است . شيرينى و تلخى ، ارتباطى به ميوه ندارد . و تمام اسنادهاى مذكور ، مجازى است . همانطور كه در علم معانى خواندهايم كه اسناد انبات گياهان به بهار - در جملهء « أنبت الربيعُ البقلَ » - به نحو مجاز است نه حقيقت . و انبات گياهان ، ارتباطى به فصل بهار ندارد ، بلكه درحقيقت ، خداوند متعال است كه آنها را مىروياند ولى ما مجازاً آن را به فصل بهار نسبت مىدهيم . « 2 » جبريّون گفتهاند : اسناد مجازى مذكور ، بين تمام موجودات و آثار و خواصشان جريان دارد و اسناد حقيقى ، فقط در مورد خداوند ثابت است و ساير موجودات ، هيچگونه نقشى در ترتّب آثار و خواص ندارند ، مثلًا حرارت ، ارتباطى به نار ندارد و آب ، تأثيرى در برودت ندارد . سؤال : پس چرا به دنبال نار ، حرارت ، تحقق پيدا مىكند ولى به دنبال آب ، حرارت ، پيدا نمىشود ؟
هامش
( 1 ) - تامّه يا ناقصه بودن علّت ، فعلًا مورد بحث ما نيست .
( 2 ) - المطوّل ، ص 55