مىكند . خداوند رزق كسى را در هر ماه سىهزار تومان قرار داده است ، در كنار اين جنبهء اثباتى ، يك جنبهء نفيى هم وجود دارد و آن اين است كه رزق او را در هر ماه پنجاههزار تومان قرار نداده است . درحالىكه هر دو مقدور خداوند است . قرآن كريم مىفرمايد : ( وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعضَكُم على بَعض في الرِّزق ) « 1 » يعنى خداوند ، بعضى از شما را بر بعض ديگر ، در رزق برترى داد ، يعنى بعضى رزقشان كمتر است . با وجود اينكه خداوند قدرت بر بالاتر هم دارد . اين براى اين است كه مسألهء رزق ، مربوط به عمل خداوند است . در مقام خلقت هم همينطور است . الآن مثلًا جمعيت كرهء زمين ، پنج ميليارد نفر است .
ممكن بود بهجاى اين پنج ميليارد ، ده ميليارد نفر وجود داشته باشند ولى خداوند آن پنج ميليارد ديگر را خلق نكرده است . نه بهمعناى اينكه قدرت بر خلق آنان نداشته است بلكه به اين معنا كه عمل خالقيت خداوند ، در محدودهء اين پنج ميليون نفر جنبهء ثبوتى پيدا كرده و در ارتباط با غير اينان تحقق پيدا نكرده است . اما در صفات ذات - به لحاظ اينكه برگشت به ذات پيدا مىكند - نمىتوانيم اين حرفها را بزنيم . در صفات ذات ، هيچ محدوديتى وجود ندارد . نمىتوانيم بگوييم : خداوند بعضى چيزها را نمىداند يا بعضى چيزها از دايرهء قدرت او بيرون است . يكى از تفاوتهاى مهم ميان صفات ذات و صفات فعل اين است كه صفات ذات ، قديمند به قدم ذات ، همانطور كه ذات پروردگار قديم است علم و قدرت و ساير اوصاف ذاتيهء او نيز قديم است . ولى صفات فعل ، اينگونه نيستند ، چون فعل ، يك امر حادثى است . زيد ، ديروز خلق نشده بود و امروز خلق شده است . اين خلقت ، مربوط به مقام فعل است و بهعنوان صفت فعل مطرح است . لذا اوصاف فعليه خداوند ، اتصاف به قدمت ندارد . البته در اينجا بحث مهمى وجود دارد كه آيا ارتباط حادث به قديم به چه كيفيت است ؟ كه اين بحث در كتب فلسفى و كلامى مطرح شده است . « 2 »
هامش
( 1 ) - النحل : 71
( 2 ) - رجوع شود به : نهاية الحكمة ، ج 2 ، ص 182 - 190 ، كشف المراد ، ص 57 و 58