ارتباطات ، مستلزم رفت و آمدها و نقل و انتقال نظريات مختلف بود . علت ديگرِ پيدايش افكار مختلف در بين مسلمانان ، وجود يهود بود . يهوديان از اسلام ضربهء سختى خورده بودند و هيچگاه حاضر نشدند دين اسلام را بپذيرند لذا بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله براى ضربه زدن به اسلام دست به كار شدند البته ما ردّ پاى واضحى براى آنان نمىبينيم ولى باوركردنى نيست كه يهود با وجود يك چنين وضعيت و روحيهاى ، بعد از پيامبر ، خود را كنار كشيده باشد . مخصوصاً كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله زمينههاى انحراف و جاهطلبى و مقام خواهى در بين مسلمانان وجود داشت . لذا ما وقتى جريانات تاريخى را ملاحظه مىكنيم برايمان اطمينان پيدا مىشود كه يهود در اين جريانات نقش داشته است . حتى اگر كسى ادّعا كند كه يهود در تغيير مسير خلافت نيز نقش داشته است ، نمىتوان آن را انكار كرد . ما وقتى تاريخ پيدايش فرقههايى چون وهابيّت و بهائيت را ملاحظه مىكنيم دستهاى مرموز استعمارگران را به وضوح مشاهده مىكنيم و اين دستها در صدر اسلام به نحو شديدترى وجود داشتهاند . پس از بيان مقدّمهء فوق ، به تاريخ پيدايش اشاعره و معتزله مىپردازيم : در صدر اسلام ، شخصى بود به نام « حسن بصرى » كه ماهيت روشنى ندارد ، ظاهراً « حسن بصرى » يكى از اسراء بوده كه در بين مسلمانان آمده و به حسب ظاهر هم اسلام آورده است ولى آيا در باطن چه هدفى را دنبال مىكرده است ؟ خيلى معلوم نيست . همين اندازه مشخص است كه در اسلام دو فرقهء اشاعره و معتزله را بهوجود آورد و اين همهوقت مسلمانان - از صدر اسلام تا به حال و پس از اين - را گرفت . « حسن بصرى » براى بحث در زمينهء مسائل اعتقادى ، كلاس درسى تشكيل داد و چون شخص فاضلى بود ، شاگردانى را دور خودش جمع كرد . يكى از شاگردان او شخصى به نام « و اصل بن عطا » است . « و اصل بن عطا » روزى در جلسهء درس با استاد خود به بحث و گفتگو پرداخت تا جايى كه ميان آنها درگيرى پيش آمد ، لذا جلسهء درس
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 104
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٠٤