است و در اين صورت ، قاعدهء « الواحد لا يصدر إلّا من الواحد » نمىتواند جريان پيدا كند . « 1 » پاسخ اشكال سوّم : اين اشكال ، به مرحوم آخوند وارد نيست ، زيرا استدلال مرحوم آخوند ، مبتنى بر تعدّد آثار نيست يعنى اگر آيهء شريفه در ارتباط با صلاة نبود و ما بوديم و « الصلاة معراج المؤمن » « 2 » وجود همين يك اثر ، براى تماميت استدلال مرحوم آخوند كافى بود ، زيرا ايشان مىفرمود : تمام نمازهاى صحيح ، در اين اثر ( معراجيت ) مشتركند و براساس قاعدهء « الواحد لا يصدر إلّا من الواحد » بايد قدر جامعى بهعنوان موضوع له لفظ صلاة وجود داشته باشد كه در اين اثرِ واحد ، تأثير كرده باشد . پس استدلال مرحوم آخوند ، متوقف بر تعدّد آثار نيست و در اين صورت ، تعدد آثار ، لطمهاى به استدلال وارد نمىكند . تعدّد آثار در جايى لطمه به استدلال مىزند كه ما احتمال دهيم مؤثر در هر اثرى ، غير از مؤثر در اثر ديگر باشد ، مثلًا : اگر در بين نمازهاى صحيح ، اين اختلاف وجود داشت كه بعضى از نمازهاى صحيح ، عنوان معراجيت و بعضى ديگر از نمازهاى صحيح ، عنوان قربان كلّ تقى داشت مىگفتيم :
قاعدهء « الواحد » نمىتواند پياده شود چون آنچه مؤثر در معراجيت است غير از چيزى است كه مؤثر در قربانيت است . ولى اگر ما اين گونه فرض كنيم - واقعيت مسئله هم همين است - كه تمام نمازهاى صحيح ، در معراجيت مشتركند ، اشتراك اينها در قربانيت ، لطمهاى به قاعدهء الواحد نمىزند . به عبارت ديگر : ما كه از راه معراجيت تمام نمازهاى صحيح مىخواهيم بين نمازهاى صحيح ، قدر جامعى درست كنيم ، اين امر متوقف بر اين نيست كه نمازهاى صحيح ، اثر ديگرى غير از معراجيت نداشته باشند بلكه وجود اثر دوّم يا سوّم و . . . در ملاك قاعدهء « الواحد » خللى ايجاد نمىكند . در حقيقت ، واحدى كه در اينجا
هامش
( 1 ) - مناهج الوصول إلى علم الاصول ، ج 1 ، ص 149 و تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 72 و 73 .
( 2 ) - اعتقادات مجلسى ، ص 29 .