1 - كلام مرحوم آخوند
مرحوم آخوند از جمله قائلين به صحيح است و عقيده دارد صحيحى بايد تصوير جامع كند ، بههمينجهت در مقام تصوير جامع برآمده و فرموده است : ما جامع داريم ولى آن جامع را با عنوان و حقيقتش نمىشناسيم و راهى براى شناسايى آن پيدا نكرديم ، امّا وقتى به سراغ آيات و روايات مىرويم و مثلًا در مورد نماز بررسى مىكنيم مىبينيم آيات و روايات ، خصوصياتى را در مورد نماز ذكر كردهاند مثل آيهء ( إنّ الصلاة تنهى عن الفحشاء و المنكر ) « 1 » يا رواياتى كه مىفرمايد : « الصلاة قربان كلّ تقيّ » يا « الصلاة خير موضوع » يا « الصلاة معراج المؤمن » ، « 2 » ملاحظه مىكنيم كه اين آثار و خواص ، فقط در نماز صحيح وجود دارد . نماز صحيح ، ناهى از فحشاء و منكر و معراج مؤمن و قربان كلّ تقى و خير موضوع است و تمام نمازهاى صحيح در اين آثار مشتركند . اين آثار ، هم بر نماز حاضر مترتب است و هم بر نماز مسافر ، هم بر نماز متوضى مترتب است و هم بر نماز متيمّم . ايشان مىفرمايد : اگر تمام نمازهاى صحيح ، در نهى از فحشاء و منكر شركت داشته باشند اين سؤال مطرح مىشود كه آيا بين اين انواع ، قدر جامعى تحقّق دارد يا نه ؟ اگر گفته شود : « قدر جامعى تحقّق ندارد » ، معنايش اين است كه تعدادى امور متباين - كه بين آنها قدر جامعى وجود ندارد - در اثر واحد اشتراك دارند . در نهى از فحشاء و منكر اشتراك دارند . چگونه چنين چيزى ممكن است ؟ طبق قاعدهء فلسفى « الواحد لا يصدر إلّا من الواحد » ، « 3 » نهى از فحشاء و منكر ، بهعنوان يك اثر واحد ، حتماً بايد از مؤثر واحدى صادر شود و اگر مؤثرات ، متعدّد باشند و بين آنها قدر جامعى وجود نداشته باشد ، به اين قاعدهء مسلّم فلسفى خدشه وارد مىشود درحالىكه اين قاعده ، قاعدهاى عقليه است و قابل خدشه نيست . در نتيجه ، شما ناچاريد بين انواع
هامش
( 1 ) - العنكبوت : 45
( 2 ) - آدرس اين روايات را در ضمن بحث از مقدّمهء سوّم ذكر كرديم .
( 3 ) - الحكمة المتعالية ، ج 2 ، ص 204 - 209