خداوند عينيّت دارد ، يعنى اينطور نيست كه علم ، قدرت و حيات ، زائد بر ذات خداوند باشد ، بلكه برطبق مذهب اماميّه ، در اين صفات جماليه ، عينيّت تحقّق دارد ، يعنى علم ، عين ذات خداوند است . قدرت ، عين ذات خداوند است . در حالى كه در مورد زيد و امثال زيد ، مسئله به اين صورت نيست . اگرچه زيد ، متلبّس به علم شود ولى علم با ذات او عينيّت ندارد بلكه زائد بر ذات است . اين فرق را ما از خارج مىدانيم ، آيا اين فرق در دو جملهء « اللَّه تعالى عالم » و « زيد عالم » تفاوتى ايجاد مىكند ؟ مرحوم آخوند مىفرمايد : خير ، تفاوتى ايجاد نمىكند ، زيرا درست است كه علم - از نظر واقعيت - عين ذات خداوند است ولى از نظر مفهوم ، اينگونه نيست و مفهوم علم با مفهوم اللَّه مغايرت دارد ، لذا ما وقتى كلمهء « علم » را مىشنويم ، هيچ انتقالى به « اللَّه » پيدا نمىكنيم و وقتى كلمهء « اللَّه » را مىشنويم ، هيچ انتقالى به « علم » پيدا نمىكنيم . و ملاك در اطلاق عالم ، همين مغايرت مفهومى است ، در اين صورت ، فرقى ميان « اللَّه تعالى عالم » با « زيد عالم » وجود ندارد . همانطور كه بين « زيد » و « علم » ، مغايرت مفهومى تحقّق دارد ، بين « اللَّه » و « علم » نيز يك چنين مغايرتى وجود دارد و همين مغايرت ، در اطلاق عالم و جرى عالم بر خداوند و بر زيد به نحو واحد كفايت مىكند . « 1 »
2 - نظريّهء صاحب فصول رحمه الله
صاحب فصول رحمه الله خيال كرده آن مغايرتى كه بين مبدأ و ذات معتبر است ، مغايرت واقعى است لذا ملاحظه كرده كه اين مغايرت واقعى در « زيدٌ عالمٌ » وجود دارد ولى در مورد « اللَّه تعالى عالم » وجود ندارد ، زيرا علم ، عين ذات خداوند است ، براى فرار از اين اشكال ملتزم شده كه « عالم » به صورت مجاز در مورد خداوند به كار برده مىشود و اگر كسى بگويد : « مجاز در مورد خداوند معنا ندارد » ، صاحب فصول رحمه الله مسألهء نقل را به
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ص 85