منقضى گرديد ، در اينجا درست است كه ما در وجوب و عدم وجوب اكرام زيد شك داريم ولى استصحاب ، اقتضاى وجوب اكرام او را مىكند يعنى مىگوييم : اين زيد كه ديروز مبدأ از او منقضى نشده بود ، اكرامش واجب بود و امروز كه مبدأ از او منقضى شده در وجوب اكرامش شك داريم پس وجوب اكرام را استصحاب مىكنيم . « 1 »
اشكالات كلام مرحوم آخوند
بر كلام مرحوم آخوند دو اشكال وارد است : اشكال اوّل : آيتاللَّه خويى « دام ظلّه » در مقام اشكال بر مرحوم آخوند مىفرمايد : بيان مرحوم آخوند در مورد جريان اصالة البراءة - در فرض اوّل - مورد قبول است ولى در ارتباط با جريان استصحاب - در مورد فرض دوّم - قابل قبول نيست . ريشهء اين حرف ما همان فرمايشى است كه شيخ انصارى رحمه الله در اواخر كتاب استصحاب فرموده است . شيخ انصارى رحمه الله فرموده است : در شبهات مفهوميّه ، استصحاب جريان پيدا نمىكند . مقصود از شبهات مفهوميّه ، غير از شبهات حكميّه و موضوعيّه است . شبهات مفهوميّه يعنى جايى كه در مفهومى ترديد داشته باشيم و مثال آن در فقه زياد است .
مثلًا بحثى در فقه است كه آيا مغرب شرعى عبارت از استتار قرص خورشيد است يا عبارت از ذهاب حمرهء مشرقيه از قِمّة الرأس است ؟ و بين اين دو ، حدود پانزده دقيقه فاصله وجود دارد . به عبارت ديگر : ترديد در اين است كه آيا مفهوم كلمهء نهار ( / روز ) تا چه زمانى ادامه دارد ؟ آيا روز با استتار قرص خورشيد از بين مىرود يا اين كه بعد از استتار هم باقى است و وقتى حمرهء مشرقيّه از قِمّة الرأس عبور كرد ، روز از بين مىرود ؟
آيا در اين فاصلهء پانزده دقيقه در ماه رمضان امساك واجب است يا نه ؟ مرحوم شيخ
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 67 و 68