مرحوم آخوند مىفرمايد : بله ما مىتوانيم بگوييم : « فعل ماضى داراى يك خصوصيت معنوى است » يعنى در معناى آن يك خصوصيتى وجود دارد ، فعل مضارع هم در معنايش خصوصيتى وجود دارد . آن خصوصيت در همهء موارد فعل ماضى و فعل مضارع وجود دارد خواه فاعل آن زمان باشد يا مجرّد باشد يا از زمانيات - مثل زيد - باشد و آن خصوصيت وقتى با زمانيات تطبيق مىشود روى زمان ماضى منطبق مىشود . اين كه در عبارت مرحوم آخوند مىفرمايد : « فيما إذا أُسند إلى الزمانيات » نمىخواهد اين خصوصيت را در فعل ماضىِ مسند به زمانيات مطرح كند . خير ، اين خصوصيت در تمام افعال ماضى وجود دارد ولى به تناسب فاعل . اگر فاعلْ زمانى است ، با توجه به اين كه زمانى حتماً بايد در زمانْ تحقّق پيدا كند ، آن خصوصيت وقتى توأم با اين معنا شد ، از فعل ماضى ، زمان ماضى استفاده مىشود ، از فعل مضارع ، زمان حال و استقبال استفاده مىشود ولى اگر فاعل ، خود زمان يا از مجرّدات باشد ديگر اقتضاى اين معنا را نمىكند . بنابراين در معناى فعل ماضى هيچگونه تفكيكى نيست . ماضى مسند به زمان ، ماضى مسند به مجرد و ماضى مسند به زمانى همه يكسان هستند .
خصوصيت زمانى بودن فاعل اقتضا مىكند كه وقتى با اين معنا تطبيق پيدا كرد ، در ماضى ، انطباق بر زمان گذشته و در مضارع ، انطباق بر زمان حال و استقبال پيدا كند .
ولى آيا آن خصوصيت چيست ؟ مرحوم آخوند از آن نامى به ميان نمىآورد . مثل خصوصيت تحقّق و ثبوت ، خصوصيت تحقّق ، خصوصيتى است كه اگر به اللَّه و عِلْم اللَّه نسبت داده شود به زمان كارى ندارد ، اگر به خود زمان نسبت داده شود مسألهاى بهوجود نمىآورد ولى اگر به زمانى - مثل زيد - نسبت داده شود و گفته شود : « تحقَّقَ ضربُ زيد » ، چنين چيزى جز با زمان ماضى امكان ندارد تطبيق كند . تحقَّقَ علمُ زيد جز با زمان ماضى منطبق نمىشود ولى « تَحَقَّقَ علمُ اللَّه » ما فوق زمان است و ديگر معنا ندارد ظرف زمانى داشته باشد . يا مثلًا در فعل مضارع به منظور كلمهء « تحقُّق » از « ترقُّب » استفاده كنيم . « ترقّب » به معناى انتظار است ، يعنى اميد اين معنا مىرود . حال بايد ببينيم معنايى كه ترقّب به آن نسبت داده مىشود چيست ؟ اگر اين معنا « ضربُ زيدٍ » باشد يعنى « اميد ضرب زيد وجود دارد » چنين چيزى مسألهء آينده و ظرف زمانى
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 407
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٠٧