كوفيين و بصريين اختلاف شده است :
نظريهء اوّل و دوم : نظريهء بصريين و كوفيين
بصريين ، مادّه را عبارت از مصدر مىدانند و اين جملهء معروفى كه مىگويد :
« مصدر اصل كلام است » بر مبناى همين نظريهء بصريين است . كوفيين معتقدند : ماده عبارت از فعل است . « 1 » اشكال بر نظريهء كوفيين و نظريهء بصريين : به هر دو نظريهء فوق اشكال شده است كه مادّه عبارت از چيزى است كه در تمامى مشتقات ، هم لفظ آن محفوظ باشد و هم معنايش و اين خصوصيت نه در مورد فعل وجود دارد و نه در مورد مصدر . توضيح : قاعدتاً كسانى كه مادّه را عبارت از فعل مىدانند ، مقصودشان فعل ماضى است . فعل ماضى داراى يك هيئت خاص و يك معناى خاص است . هم خصوصيتى در لفظ آن - از نظر هيئت - وجود دارد و هم در معناى آن . حال اگر ما فعل را به عنوان مادّهء مشتقات دانستيم آيا در فعل مضارع - كه مشتق از فعل ماضى است - خصوصيات فعل ماضى حفظ شده است ؟ يكى از خصوصيات فعل ماضى ، هيئت آن - مثل فَعَلَ - بود و اين خصوصيت در مضارع رعايت نشده است . خصوصيت ديگر فعل ماضى معناى آن مىباشد و اين هم در مضارع لحاظ نشده است . فعل ماضى - بنا بر مشهور - دلالت بر زمان گذشته مىكند ، ضَرَبَ يعنى زد در زمان گذشته . آيا اين معنا با قيد تحقّق فعل در زمان گذشته ، در فعل مضارع محفوظ است ؟ خير ، در ضَرَبَ ، زدن در زمان گذشته تحقّق دارد ولى در فعل مضارع ، زدن تحقّق ندارد اگر هم بخواهد تحقّق پيدا كند در زمان آينده تحقّق پيدا خواهد كرد . وقتى ضَرَبَ را نسبت به ضارب ملاحظه مىكنيم مىبينيم نه خصوصيات لفظى ضَرَبَ در ضارب وجود دارد - زيرا ضَرَبَ از نظر
هامش
( 1 ) - الإنصاف في مسائل الخلاف ، ج 1 ، ص 235