صاحب معالم رحمه الله مىفرمايد : در باب جمع نيز همينطور است . اگر كسى بگويد :
« رأيتُ عيوناً » ، « 1 » مانعى ندارد كه از اين « عيوناً » سه معنا يا بيشتر از سه معناى مختلف را اراده كرده باشد ، زيرا « عيوناً » ، به اندازهء مراد متكلّم ، جاى تكرار لفظ را پر كرده است .
اگر مقصود متكلم سهتاست ، جاى سه كلمهء « عين » و اگر مقصودش چهارتاست ، جاى چهار كلمهء « عين » را مىگيرد و . . . . اگر كسى لفظ « عين » را سه بار تكرار كرد و گفت : « رأيت عيناً و عيناً و عيناً » بدون شك جايز است از « عين » اوّل ، يك معنا و از « عين » دوّم ، معناى دوّم و از « عين » سوّم ، معناى سوّمى را اراده كرده باشد . صاحب معالم رحمه الله مىفرمايد : حال كه « عيون » به منزلهء تكرار لفظ « عين » است ، همانطور كه در مورد تكرار جايز است از هر « عين » معناى خاصى اراده شده باشد در مورد « رأيت عيوناً » نيز همينطور است . مىتوان گفت : « رأيت عيوناً » و سه معناى مختلف از معانى عين را اراده كرد و هيچگونه مجازى هم در اينجا مطرح نمىشود زيرا آن « قيد وحدت » كه در مفرد دخالت دارد ، در جاى خودش رعايت شده است .
« عيون » به منزلهء سه لفظ « عين » است و « عين » اوّل در معناى خودش با « قيد وحدت » استعمال شده و « عين » دوّم هم در معناى خودش با « قيد وحدت » استعمال شده است و « عين » سوّم هم در معناى خودش با « قيد وحدت » استعمال شده و هيچ مجازيتى تحقق پيدا نمىكند . « 2 »
هامش
( 1 ) - البته با فرض اين كه جمع در معانى مختلف يكى باشد ، زيرا جمع در الفاظ مشترك ، به اعتبار اختلاف معنا فرق مىكند ، مثلًا « عين » به معناى « باصره » معمولًا به « أعين » جمع بسته مىشود ، مانند : ( لهم أعينٌ لا يبصرون بها ) الأعراف : 179 ولى « عين » به معناى « جاريه » با « عيون » جمع بسته مىشود ، مانند : ( في جنّات و عيون ) الحجر : 45 . در جمعها معمولًا اين الفاظ مشترك اختلاف پيدا مىكنند و كيفيت جمع آنها مختلف مىشود ولى فرض ما در جايى است كه اختلافى نداشته باشد مثل اين كه كلمهء « عيون » هم در جمع « عين باصره » به كار رود و هم در جمع « عين جاريه » .
( 2 ) - معالم الدين ، ص 40