قبل از بررسى كلام مرحوم آخوند ، لازم است مباحث زير را در مورد « موضوع علم » مطرح كنيم : الف : آيا هر علمى به موضوع نياز دارد ؟ ب : برفرض احتياج هر علمى به موضوع ، آيا موضوع هر علم بايد واحد باشد ؟ ج : تعريف موضوع علم چيست ؟ ظاهر كلام مرحوم آخوند - كه فرمود : « موضوع كلّ علم ما يبحث فيه عن عوارضه الذاتيّة » - اين است كه اين تفسير در مورد موضوع علم ، متسالَم عليه است . و بعيد نيست اين تسالمى كه از ظاهر كلام ايشان استفاده مىشود ، به تبعيت از علماى منطق باشد . « 1 » از عبارت « موضوع كلّ علم ما يبحث فيه عن عوارضه الذاتيّة » استفاده مىشود كه : اوّلًا : علم نياز به موضوع دارد . ثانياً : موضوع علم ، واحد است . ثالثاً : موضوع واحد ، همان چيزى است كه در علم ، از عوارض ذاتى آن بحث مىشود .
بحث اوّل آيا هر علمى به موضوع نياز دارد ؟
حضرت امام خمينى « دام ظلّه » مىفرمايد : علوم ، در اصلِ تدوين خود ناقص بوده و بر اثر مرور زمان تكامل پيدا كرده است . و اين گونه نبوده كه براى تدوين هر علمى ، ابتدا موضوعى مشخص شده باشد و مدوِّن اصلى پيرامون آن موضوع بحث كرده باشد .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به : شرح الشّمسيّة ، ص 22