همين « زيد » ى است كه به آن تلفظ مىكند . صاحب فصول رحمه الله مىفرمايد : اين كلمهء « زيد » كه از دهان شاگرد بيرون مىآيد ، از دو حال خارج نيست : يا بر چيزى دلالت مىكند و يا دلالت نمىكند . اگر بگوييد : « بر چيزى دلالت مىكند » ، آن چيز حتماً خود اين « زيد » خواهد بود و نتيجهء آن اتّحاد دالّ و مدلول مىشود . يعنى « زيد » ، بر خودش دلالت مىكند .
درحالىكه دالّ و مدلول بايد دو چيز باشند و اتّحاد دالّ و مدلول معنا ندارد . و اگر بگوييد : « كلمهء « زيد » كه از دهان شاگرد بيرون مىآيد ، بر چيزى دلالت نمىكند » ، نتيجه اين مىشود كه قضيّه محكيّه از دو جزء تشكيل شده باشد و چنين چيزى ممكن نيست . توضيح : ما قبلًا گفتيم : قضيّه لفظيّه بايد حاكى از واقع باشد و بين قضيّه لفظيه و قضيّه محكيّه بايد مطابقت وجود داشته باشد . صاحب فصول رحمه الله مىفرمايد : اگر شما در « زيدٌ لفظي » بگوييد : « زيد » بر چيزى دلالت نمىكند ، نتيجه اين مىشود كه قضيّه لفظيّه شما از سه جزء تركيب يافته باشد : « زيد » موضوع و « لفظي » محمول و نسبت بين موضوع و محمول هم به عنوان جزء سوم . ولى وقتى سراغ قضيّه محكيّه مىرويم ، مىبينيم از دو جزء تشكيل شده است : يكى محمول و ديگرى نسبت ، زيرا « زيد » در « زيدٌ لفظي » بر چيزى دلالت نمىكند . بنابراين قضيّه محكيّه شما موضوع ندارد و از دو جزء تشكيل شده است . و چنين چيزى در قضاياى محكيّه ممكن نيست بلكه لازم است قضيّه محكيّه و قضيّه لفظيّه ، تطابق داشته باشند . « 1 »
پاسخ مرحوم آخوند از كلام صاحب فصول رحمه الله
مرحوم آخوند ، اشكال صاحب فصول را - بنا بر هر دو تقدير - جواب داده و فرموده است : اشكال اتّحاد دال و مدلول - كه صاحب فصول برفرض دلالت مطرح كرد - وارد
هامش
( 1 ) - الفصول الغروية في الاصول الفقهية : ص 22