وجود ذهنى كه اگر كسى دو مرتبه مفهوم انسان را تصوّر كند دو وجود ذهنى براى « انسان » تحقّق پيدا مىكند . خلاصهء كلام مرحوم آخوند در مورد وجود انشائى اين است كه وجود انشائى نيز يك وجود است ولى ظرف آن « نفس الأمر » است . همان جايى كه اعتبار در رابطه با ساير مسائل تحقّق دارد . به تعبير ديگر : وجود انشائى به عنوان مظروف براى ظرف اعتبار مىباشد . « 1 » با اين بيان ، آن دو اشكالى كه بر مشهور وارد بود ، بر مرحوم آخوند وارد نمىشود ، زيرا طبق بيان مرحوم آخوند انشاء دايرهاى وسيع پيدا مىكند و هم در معاملات - كه در آنها واقعيتى وجود ندارد و از امور اعتباريهاند - و هم در طلب و امثال آن - كه داراى واقعيت ذهنى و واقعيت خارجى مىباشند - مطرح است . البته توجّه به اين نكته لازم است كه مرحوم آخوند ، انشاء را در مورد بعضى از مفاهيم كه داراى واقعيتند مطرح كرده بنابراين نبايد تصوّر شود كه لازمهء كلام ايشان اين است كه در مورد مفاهيمى چون مفهوم انسان نيز بهلحاظ واقعيت داشتن آن بتوانيم انشاء را مطرح كنيم . بررسى كلام مرحوم آخوند : در رابطه با كلام مرحوم آخوند از دو جهت بايد بحث شود : جهت اوّل : آيا در مفاهيمى كه واقعيت دارند - يعنى وجود خارجى و وجود ذهنى دارند - وجود انشائى مىتواند تحقق يابد ؟ مثلًا مفهوم طلب هم داراى وجود خارجى - يعنى ارادهء قائم به نفس - و هم داراى وجود ذهنى - يعنى تصوّر مفهوم طلب - است ، آيا غير از اين دو وجود ، وجود سوّمى به عنوان وجود انشائى نيز دارد ؟ نظر به اينكه اين جهت از بحث در مباحث مربوط به « اوامر » بهطور مفصّل
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 381
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٨١
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 16 و الفوائد : فايدهء اوّل « فائدة في صيغ الأمر و النهى و غيرهما » . رسالهء فوائد مرحوم آخوند همراه با حاشيه ايشان بر فرائد الاصول به طبع رسيده است .