ثابت نمىشود و چنانچه به اخبار علاجيه مراجعه كنيم بايد بگوييم : به هركدام از خبرين متعارضين كه خواستيد مىتوانيد قول امام عليه السلام را اثبات كنيد .
البته مرحوم شيخ انصارى ، توجيه در رابطه با تعادل و ترجيح را ذكر نكرده است ولى لازمهء كلام ايشان در باب خبر واحد اين است كه در مورد تعادل و ترجيح نيز اينگونه گفته شود تا دفاع مرحوم شيخ از صاحب فصول رحمه الله كامل شده و اشكالات وارد بر صاحب فصول رحمه الله بر طرف شود . مرحوم آخوند در پاسخ شيخ انصارى رحمه الله مىفرمايد : توجيه شما ( شيخ انصارى رحمه الله ) اشكال كلام صاحب فصول رحمه الله را بر طرف نمىكند ، زيرا ما از شما شيخ انصارى سؤال مىكنيم : شما كه مسألهء « خبر الواحد حجة أم لا ؟ » را به مسألهء « هل تثبت السنة بخبر الواحد أم لا ؟ » تأويل مىكنيد ، آيا مرادتان ثبوت واقعى است يا ثبوت تعبدى ؟ ثبوت بر دو قسم است : 1 - ثبوت واقعى : به معناى ثبوت تكوينى و حقيقى و خارجى است . 2 - ثبوت تعبدى : اگر زراره گفت : امام عليه السلام فرمود : « نماز جمعه واجب است » ، بايد به اين نقل زراره ترتيب اثر دهيم و نماز جمعه را واجب دانسته برطبق آن عمل كنيم .
با اينكه ما خودمان از امام عليه السلام نشنيدهايم و نمىدانيم كه آيا امام عليه السلام واقعاً اين جمله را فرموده است يا نه ؟ در ثبوت تعبدى ، آنچه مطرح است اين است كه اگر عادل ، به ما خبر داد كه امام عليه السلام چنين فرموده است بايد ترتيب اثر دهيم . مرحوم آخوند مىفرمايد : هريك از اين دو معنا را كه اراده كرده باشيد داراى اشكال است : اشكال ثبوت واقعى : ما داريم موضوعيت ادلّهء اربعه را بحث مىكنيم و در تعريف موضوع گفتهايم : « موضوع كلّ علم ما يبحث فيه عن عوارضه الذّاتية » . و چون در اينجا بحث « عرض » مطرح مىشود بايد مسألهء هر علم مفاد « كان ناقصه » را دارا باشد زيرا عرض و معروض در « كان ناقصه » مطرح است . در « كان ناقصه » موضوع ، محقق
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 140
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٤٠