در نتيجه ، جامع بين محمولات ، همان موضوع علم است ، بنابراين هم مىتوانيم بگوييم : تمايز علوم ، به تمايز جامع بين محمولات است و هم مىتوانيم بگوييم : تمايز علوم ، به تمايز موضوعات است . « 1 »
اشكالات كلام مرحوم بروجردى :
در كلام ايشان دو دسته اشكال وجود دارد : اشكال به بعضى از مقدّمات و اشكال به نتيجهاى كه مىگيرد و تمايز علوم را به تمايز بين جامع محمولات مىداند . اشكال اوّل : مرحوم بروجردى براى اثبات ادّعاى اوّل خود دو مقدّمه ذكر كرده است ، در مقدّمهء اوّل آن فرمود : وقتى مسائل هر علم را ملاحظه مىكنيم ، دو جهت و حيثيت ذاتى در آن مشاهده مىكنيم : يكى مغايرت مسائل اين علم با علم ديگر ، و ديگرى مغايرت هريك از مسائل اين علم با مسائل ديگر همين علم ، در عين اين كه بين مسائل هر علمى سنخيت و مشابهت ، تحقّق دارد . « الفاعل مرفوع » يك مغايرت ذاتى با « الصلاة واجبة » دارد و يك مغايرت ذاتى با « المفعول منصوب » دارد . در عين اين كه با « المفعول منصوب » سنخيت و تشابه دارد . اين دو جهت ، از ذات مسائل بيرون نيست و امورى چون غرض و مدوِّن و ساير جهاتى كه خارج از محدودهء مسائل است ، در اين معنا نقشى ندارند . اين قسمت از كلام مرحوم بروجردى مورد قبول است . ايشان دنبالهء مطالب فوق مىفرمايد : مسائل ، عبارت از موضوعات و محمولات است ، پس وجه تمايز را بايد در موضوعات و محمولات پيدا كرد و در اين جهت ، به نسبتها نبايد اعتنايى كرد براى اينكه اوّلًا : نسبتها معانى حرفى مىباشند و استقلالى ندارند ، ثانياً : نسبتها در مسائل مشتركند و از نظر نسبت ، امتيازى تحقّق
ندارد .
هامش
( 1 ) - نهاية الاصول ، ج 1 ، ص 10 - 13