حقايق است به وسيلهء ماديات . آيهاى از قرآن بر شخصى خوانده مىشود ولى او به آن آيه گوش فرا نمىدهد . هر چند اين آيه از آسمان نازل شده باشد ولى چون كسى كه آن را تلاوت مىكند مرد فقيرى است ، با خود مىگويد : چگونه به سخن چنين كسى گوش فرا دهم . بايد بدانى كه تو به سخن آن فقير گوش نمىدهى بلكه به كلام خداست كه گوش مىسپارى . چنين كسى مىخواهد / 87 حقايق را به ترازوى ماديات بسنجد و مىگويد : كداميك از اين دو فرقه را جايگاه بهتر و محفل نيكوتر است .
[ 74 ]
وَ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْياً
پيش از آنها چه بسا مردمى را به هلاكت رساندهايم كه از حيث اثاث و منظر بهتر از آنها بودهاند . » ما بسيارى از امتهاى پيشين را به هلاكت رسانيديم با آن كه هم از حيث آلات و اثاث مادى بهرهمند بودند و هم ظاهرى پر شكوه داشتند ولى نه دربارهء امور مىانديشيدند و نه به ديده عبرت مىنگريستند .
بايد حقايق را با خود حقايق مقايسه كرد نه با داراييها و تملكات مادى . اين ظواهر آراسته و پر شكوه دليل آن نيست كه خدا هم از صاحبان آنها خشنود است و از اعمالشان راضى است .
[ 75 ]
قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا
« بگو هر كس كه در ضلالت باشد ، خداى رحمان او را به فزونى مدد مىرساند . » خداوند به گمراهى شخص گمراه بدين گونه مدد مىرساند كه او را نعمت مىدهد تا او آرزوى بازگشت به هدايت را از دست بدهد . در آن هنگام است كه او را به ناگهان فرو مىگيرد .
حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ
« تا آن گاه كه آنچه را به او وعده داده شده است بنگرد : يا عذاب يا قيامت . » عذاب يا عذاب دردناك دنياست يا عذاب دردناك آخرت است .
فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً
آن گاه خواهند دانست كه چه كسى را جايگاه بدتر و سپاه ناتوانتر است . »