كه علم آن نزد خداست و در كتابى مضبوط و محفوظ است . پس تأخير عذاب دليل بر نفى آن نيست . هم چنان كه خداى تعالى فرمان به عدالت مىدهد و به كس ستم روا نمىدارد . و در اين كتاب نه باطلى ثبت مىشود و نه چيزى از آنچه ثبت شده باطل مىگردد ، و نه چيزى فراموش مىشود .
پس موسى به صفات پروردگار اشارت مىكند ، باشد كه فرعون دلش به ذكر خدا خاشع گردد و هر كه دلش به ذكر خدا خاشع نگردد دلش از سنگهاى سخت هم سختتر است .
[ 53 ]
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا
كسى است كه زمين را آرامگاه شما ساخت و برايتان در آن راهها پديد آورد . » يعنى زمين را به گونهاى ساخت كه مىتوانيد بر روى آن زندگى كنيد .
مثلا اگر زمين از آهن بود يا از ريگ روان يا اگر ازين كه هست نرمتر و يا سختتر مىبود معادلهء حيات به هم مىخورد و زندگى بر روى آن دوام نمىيافت .
/ 175
وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى
و از آسمان باران فرستاد تا بدان انواعى گوناگون از نباتات برويانيم . » نگاهى به جهانى كه اطراف انسان را گرفته است كافى است كه به او افكارى مهم الهام كند . اين جهان مخلوق است و هر چه بر روى آن است مرتب به ترتيب دقيقى است و براى هدف معينى آفريده شده . زمين براى سكونت و كشت و زرع و جايگاه ذخيره شدن معادن و آبهاست و كوهها براى استوار ساختن زمين است و جلوگيرى از بادهاست .
بر حسب نيازهاى انسان و حيوان و زمين و جامعه نباتات مىرويند و اين دليل است بر حكمت بالغهء خداوندى .
[ 54 ]
كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى
بخوريد و چارپايانتان را بچرانيد و در اين براى خردمندان عبرتهاست . » خردمندان به معنى صاحبان فكر هستند . خداوند در اين آيه از آنان ياد كرده است : « كسانى كه در آفرينش آسمانها و زمين تفكر مىكنند و مىگويند كه اى