يتّفق في بعض النّاس أن تخلق فيه القوّة المتخيّلة شديدة جدّا غالبة حتّى انّها لا تستولى عليها الحواسّ و لا تعصيها المصورة ، و تكون النّفس أيضا قويّة لا يبطل التفاتها إلى العقل و ما قبل العقل انصبابها إلى الحواسّ . فهؤلاء يكون لهم في اليقظة ما يكون لغيرهم في المنام [ 221 ] ( ص 366 ج 1 ط 1 ) . بلكه به قول شيخ عارف صاحب « فصوص الحكم » در فص اسحاقى آن گويد : « بالوهم يخلق كلّ انسان في قوّة خياله ما لا وجود له الاّ فيها ، و هذا هو الامر العام ، و العارف يخلق بهمّته ما يكون له وجود من خارج محلّ الهمّة و لكن لا تزال الهمّة تحفظه » - الخ .
يعنى : « هر انسانى اعم از عارف به حقائق و صور از خواص ، و غير او از عوام قادر است كه فقط در قوهء خيال خود خلق كند نه در خارج آن ، ولى عارف كامل متصرف در وجود با همّت خود در خارج محل همّت خلق مىكند و همواره همّت حافظ آن مخلوق اوست » .
پس سرّ استجابت دعا را كه به اذن اللّه تكوينى در نفوس انسانى تحقّق مىيابد از اينجا درياب كه بر دعا و ذكر و ثواب و گناه تكوينا آثارى مترتّب است ، و اين امر مخالف با سنّت جاريهء الهى نيست هر چند در فهم نسبت ميان گناه مثلا با آثار سوء آن در بسيارى از موارد عاجزيم . و چون به روايات رجوع مىكنيم مىبينيم كه سفراى الهى مىفرمايند : حيوانات گوناگون صور ملكات انسانند و انسان منحرف مطابق ملكات زشتى كه اكتساب كرده است در قيامت ، با صورى كه از آن ملكات مىباشند محشور مىگردد و به صورتهاى آن حيوانات در مىآيد ، چنان كه انسان در صراط مستقيم نيز از ملكات حسنهاى كه كسب كرده است ، صور ارواح طيّبه و ملائكهء عالين و مهيمين و سيماهاى شيرين دلنشين در صقع ذات او متحقّق مىگردند و با آنها محشور خواهد بود ، لذا بدن اخروى به مكسوب و مكتسب تقسيم مىگردد كه
لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ
. و اين ابدان را انسان با خود از اين نشأه مىبرد يعنى بذر و ريشهء آنها در اينجا تحصيل شده است - فافهم .